Xuất huyết dạ dày

Xuất huyết dạ dày là gì?

Xuất huyết dạ dày là tình trạng máu thoát ra khỏi lòng mạch của niêm mạc dạ dày và chảy vào ống tiêu hóa. Đây là một cấp cứu nội và ngoại khoa nguy hiểm, phản ánh sự tổn thương nghiêm trọng tại lớp niêm mạc hoặc các mạch máu bên dưới. Nếu không được can thiệp kịp thời, tình trạng này có thể dẫn đến mất máu cấp tính, sốc giảm thể tích và tử vong.

Theo các báo cáo y học, tình trạng chảy máu tiêu hóa trên (bao gồm dạ dày) chiếm tỷ lệ khoảng 50 đến 150 trường hợp trên 100.000 người trưởng thành mỗi năm. Các nghiên cứu lâm sàng cho thấy tỷ lệ tử vong do xuất huyết tiêu hóa trên vẫn dao động từ 2% đến 10% mặc dù đã có những tiến bộ trong kỹ thuật nội soi và điều trị hồi sức. Sự xuất hiện của máu trong dạ dày không chỉ gây ra các triệu chứng lâm sàng rõ rệt mà còn làm gián đoạn quá trình hấp thụ dinh dưỡng và gây áp lực lớn lên hệ thống tuần hoàn.

Nguyên nhân gây ra xuất huyết dạ dày

Nguyên nhân

Các nghiên cứu khoa học đã xác định rõ các tác nhân trực tiếp và gián tiếp gây ra sự tổn thương mạch máu tại dạ dày:

• Loét dạ dày tá tràng là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm khoảng 40% đến 50% các trường hợp. Các vết loét ăn sâu vào lớp cơ và làm đứt gãy các mạch máu lớn gây ra tình trạng chảy máu ồ ạt.
• Vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) gây viêm nhiễm mãn tính, làm suy yếu hàng rào bảo vệ niêm mạc, tạo điều kiện cho axit dạ dày tấn công các mô và mạch máu.
• Sử dụng thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như aspirin, ibuprofen, naproxen thường xuyên làm ức chế tổng hợp prostaglandin, một chất bảo vệ niêm mạc dạ dày, dẫn đến xói mòn và chảy máu.
• Hội chứng Mallory-Weiss gây ra các vết rách ở vùng tâm vị (nơi tiếp giáp dạ dày và thực quản) do áp lực mạnh từ việc nôn mửa liên tục hoặc ho kéo dài.
• Ung thư dạ dày khiến các khối u phát triển nhanh chóng, gây hoại tử bề mặt và xâm lấn vào các mạch máu xung quanh, dẫn đến tình trạng chảy máu dai dẳng.
• Căng thẳng tâm lý cực độ (Stress) do chấn thương nặng, bỏng diện rộng hoặc sau các ca phẫu thuật lớn có thể gây ra các vết loét do stress cấp tính.

Cơ chế

Cơ chế dẫn đến xuất huyết dạ dày được giải thích qua các quá trình sinh học sau:

• Sự mất cân bằng giữa yếu tố tấn công và yếu tố bảo vệ xảy ra khi axit clohydric và pepsin vượt quá khả năng bảo vệ của lớp chất nhầy và bicarbonate, dẫn đến việc tự tiêu hóa niêm mạc.
• Tổn thương cấu trúc mạch máu do quá trình viêm hoặc xâm lấn của vết loét làm hỏng thành mạch, khiến máu thoát ra ngoài vào khoang dạ dày.
• Rối loạn đông máu cục bộ tại vị trí tổn thương làm giảm khả năng hình thành cục máu đông, khiến vết thương không thể tự cầm máu tự nhiên.

Triệu chứng của xuất huyết dạ dày

Triệu chứng phổ biến

Người bệnh thường xuất hiện các dấu hiệu lâm sàng rõ rệt tùy thuộc vào vị trí và tốc độ chảy máu:

• Nôn ra máu có thể là máu tươi đỏ rực hoặc máu đen có màu như bã cà phê (do máu tiếp xúc với axit dạ dày).
• Đi ngoài phân đen phân thường có mùi hôi thối đặc trưng, nát và bóng như nhựa đường do sự biến đổi của hemoglobin bởi vi khuẩn đường ruột.
• Đau vùng thượng vị cảm giác đau rát, cồn cào hoặc đau thắt dữ dội ngay vùng trên rốn.
• Hoa mắt, chóng mặt do tình trạng thiếu máu cấp tính làm giảm lượng oxy cung cấp cho não.

Triệu chứng theo mức độ

Trường hợp đặc biệt

Trong một số tình huống lâm sàng, triệu chứng có thể biểu hiện không điển hình:

• Xuất huyết ẩn (Occult bleeding) không có nôn máu hay phân đen nhìn thấy bằng mắt thường, bệnh nhân chỉ thấy mệt mỏi kéo dài do thiếu máu thiếu sắt, chỉ phát hiện khi xét nghiệm tìm máu trong phân.
• Triệu chứng ở người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện bằng sự thay đổi ý thức, lú lẫn hoặc đau ngực (do thiếu máu cơ tim thứ phát) thay vì đau bụng rõ rệt.

Đường lây truyền của xuất huyết dạ dày

Xuất huyết dạ dày bản chất không phải là một bệnh truyền nhiễm trực tiếp. Tuy nhiên, các nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, đặc biệt là vi khuẩn H. pylori, có khả năng lây lan trong cộng đồng.

Lây truyền qua đường miệng – miệng

Vi khuẩn H. pylori cư trú trong nước bọt và mảng bám răng. Việc dùng chung đồ dùng cá nhân, bát đũa hoặc hôn trực tiếp có thể truyền vi khuẩn từ người bệnh sang người lành, dẫn đến viêm loét và nguy cơ chảy máu dạ dày sau này.

Lây truyền qua đường phân – miệng

Vi khuẩn được đào thải qua phân và có thể nhiễm vào nguồn nước hoặc thực phẩm nếu vấn đề vệ sinh không được đảm bảo. Việc ăn thực phẩm chưa nấu chín hoặc không rửa tay sạch sau khi đi vệ sinh là yếu tố chính gây lan truyền tác nhân gây bệnh.

Các biến chứng của xuất huyết dạ dày

Nếu không được xử lý y khoa kịp thời, xuất huyết dạ dày dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng sau:

Sốc mất máu

Đây là biến chứng cấp tính nguy hiểm nhất. Khi lượng máu mất quá lớn, thể tích tuần hoàn giảm đột ngột khiến các cơ quan quan trọng như tim, não và thận không nhận đủ oxy, dẫn đến suy đa tạng và tử vong nhanh chóng.

Thiếu máu mãn tính

Trong trường hợp chảy máu rỉ rả kéo dài, cơ thể không kịp tái tạo hồng cầu dẫn đến tình trạng thiếu máu. Bệnh nhân luôn trong trạng thái suy nhược, kém tập trung, da xanh xao và suy giảm khả năng miễn dịch.

Thủng dạ dày

Các vết loét gây chảy máu nếu tiếp tục ăn sâu có thể làm thủng hoàn toàn thành dạ dày. Khi đó, dịch dạ dày tràn vào ổ bụng gây viêm phúc mạc cấp, một tình trạng nguy kịch đòi hỏi phải phẫu thuật khẩn cấp.

Đối tượng nguy cơ mắc xuất huyết dạ dày

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

• Người cao tuổi (trên 60 tuổi) là nhóm có nguy cơ cao nhất do niêm mạc dạ dày bị thoái hóa và thường xuyên phải sử dụng nhiều loại thuốc điều trị bệnh lý nền.
• Nam giới thường có tỷ lệ mắc cao hơn nữ giới, một phần do thói quen sử dụng rượu bia và thuốc lá phổ biến hơn.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

• Người nghiện rượu mãn tính khiến niêm mạc dạ dày bị tổn thương trực tiếp và gây ra các bệnh lý về gan (xơ gan), dẫn đến tăng áp lực tĩnh mạch cửa gây xuất huyết.
• Người có nhóm máu O theo một số nghiên cứu thống kê y học, những người thuộc nhóm máu này có xu hướng dễ bị loét dạ dày tá tràng hơn các nhóm máu khác.
• Người mắc các bệnh mãn tính như suy thận giai đoạn cuối, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) cũng có nguy cơ cao bị loét dạ dày do stress sinh lý.

Phòng ngừa xuất huyết dạ dày

Dựa trên các nghiên cứu về tiêu hóa, các biện pháp phòng ngừa hiệu quả bao gồm:

Điều chỉnh thói quen ăn uống và sinh hoạt

Nên ăn đúng giờ, tránh bỏ bữa và hạn chế các thực phẩm gây kích ứng mạnh như đồ cay nóng, đồ chua. Tuyệt đối không lạm dụng rượu bia và thuốc lá vì chúng làm mỏng lớp nhầy bảo vệ dạ dày và gây giãn mạch máu.

Sử dụng thuốc thận trọng

Chỉ sử dụng các thuốc giảm đau, kháng viêm (NSAIDs) khi thực sự cần thiết và dưới sự chỉ định của bác sĩ. Đối với những người có tiền sử đau dạ dày, bác sĩ thường kê thêm thuốc bảo vệ niêm mạc hoặc thuốc ức chế axit khi phải dùng NSAIDs kéo dài.

Tầm soát và điều trị vi khuẩn H. pylori

Nếu có các triệu chứng đau dạ dày dai dẳng, cần thực hiện xét nghiệm tìm vi khuẩn H. pylori và tuân thủ phác đồ điều trị kháng sinh để tiêu diệt tận gốc nguồn bệnh, ngăn chặn nguy cơ tiến triển thành loét và chảy máu.

Chẩn đoán xuất huyết dạ dày

Nội soi thực quản – dạ dày – tá tràng

Đây là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán. Bác sĩ đưa một ống soi mềm có gắn camera vào dạ dày để quan sát trực tiếp vị trí chảy máu, đánh giá mức độ tổn thương theo phân loại Forrest và thực hiện các thủ thuật cầm máu ngay lập tức.

Xét nghiệm máu tổng quát

Kiểm tra chỉ số Hemoglobin (Hb) và Hematocrit (Hct) để đánh giá mức độ mất máu. Ngoài ra, xét nghiệm nồng độ ure máu tăng cao cũng là một dấu hiệu gợi ý có máu trong đường tiêu hóa trên.

Xét nghiệm phân

Tìm kiếm sự hiện diện của máu trong phân (xét nghiệm hồng cầu trong phân) để phát hiện các trường hợp xuất huyết ẩn không triệu chứng.

Điều trị xuất huyết dạ dày

Phương pháp y khoa

• Nội soi cầm máu sử dụng các kỹ thuật như kẹp clip mạch máu, tiêm thuốc gây co mạch (adrenaline), hoặc dùng sóng cao tần/argon để đốt điện vị trí đang chảy máu.
• Sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) liều cao được dùng qua đường tĩnh mạch để giữ độ pH dạ dày ổn định (thường là > 6), tạo điều kiện cho cục máu đông hình thành và bám chắc tại vết loét.
• Truyền dịch và truyền máu nhằm hồi phục thể tích tuần hoàn, duy trì huyết áp và đảm bảo nồng độ oxy trong máu ở mức an toàn.
• Phẫu thuật can thiệp chỉ được chỉ định khi các biện pháp nội soi và dùng thuốc thất bại, hoặc khi bệnh nhân bị chảy máu tái phát liên tục đe dọa tính mạng.

Lối sống hỗ trợ

• Nghỉ ngơi tại giường giúp ổn định huyết áp và giảm áp lực lên hệ thống tuần hoàn trong giai đoạn cấp tính.
• Chế độ ăn lỏng, nguội sau khi đã cầm máu ổn định, bệnh nhân nên bắt đầu với sữa nguội, cháo loãng để tránh kích ứng vết thương tại dạ dày.
• Giữ tâm lý thoải mái tránh căng thẳng vì stress làm tăng tiết axit dạ dày, khiến vết loét khó lành và dễ chảy máu lại.

Lưu ý khi điều trị

• Theo dõi sát sao dấu hiệu sinh tồn bao gồm mạch, huyết áp và số lượng nước tiểu để phát hiện sớm dấu hiệu tái phát xuất huyết.
• Tuân thủ tuyệt đối phác đồ thuốc không tự ý ngưng thuốc ngay cả khi cảm thấy khỏe hơn, đặc biệt là thuốc điều trị H. pylori hoặc thuốc ức chế axit.
• Tái khám nội soi định kỳ để kiểm tra mức độ hồi phục của vết loét và tầm soát sớm các biến chứng ác tính.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Xuất huyết dạ dày thường bị nhầm lẫn hoặc cần phân biệt với các bệnh lý gây chảy máu tiêu hóa khác:

• Vỡ giãn tĩnh mạch thực quản thường xảy ra ở bệnh nhân xơ gan, chảy máu rất ồ ạt và có tỷ lệ tử vong cực cao.
• Xuất huyết tá tràng do loét hành tá tràng, có cơ chế và triệu chứng gần giống nhưng vị trí tổn thương nằm sau lỗ môn vị.
• Chảy máu đường mật máu chảy từ đường mật vào tá tràng, thường kèm theo tam chứng Charcot (đau bụng, sốt, vàng da).

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Xuất huyết dạ dày có nguy hiểm tính mạng không?

Có, đây là một tình trạng cấp cứu y khoa cực kỳ nguy hiểm. Nếu lượng máu mất đi quá lớn trong thời gian ngắn mà không được bù đắp kịp thời bằng truyền dịch hoặc truyền máu, cơ thể sẽ rơi vào tình trạng sốc giảm thể tích. Lúc này, tim không còn đủ máu để bơm đi nuôi các cơ quan, dẫn đến suy thận cấp, tổn thương não do thiếu oxy và cuối cùng là ngừng tim. Ngay cả khi máu chảy rỉ rả, nếu không được điều trị tận gốc nguyên nhân như loét dạ dày hay ung thư, bệnh nhân vẫn đối mặt với nguy cơ suy kiệt cơ thể nghiêm trọng. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu như nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen để đến bệnh viện ngay lập tức là yếu tố quyết định sự sống còn của bệnh nhân.

Người bị xuất huyết dạ dày nên ăn gì và kiêng gì?

Trong giai đoạn đang chảy máu cấp tính, bệnh nhân thường được chỉ định nhịn ăn hoàn toàn để dạ dày nghỉ ngơi và bác sĩ thực hiện nội soi. Sau khi đã cầm máu ổn định (thường sau 24-48 giờ), người bệnh nên bắt đầu với chế độ ăn lỏng như sữa lạnh, cháo loãng nguội để giảm kích ứng lên vết thương. Khi hồi phục hơn, có thể ăn các thực phẩm mềm như súp, bánh mì trắng, trứng luộc. Cần tuyệt đối kiêng các loại thực phẩm cay nóng (ớt, tiêu), thực phẩm chua (chanh, dấm), các loại quả có tính axit cao. Đặc biệt, phải tránh xa các chất kích thích như rượu bia, cà phê đậm đặc và thuốc lá vì chúng làm tăng tiết axit và gây giãn mạch, dễ làm vết thương chảy máu tái phát.

Làm thế nào để phân biệt nôn ra máu do dạ dày và ho ra máu từ phổi?

Phân biệt hai tình trạng này là cực kỳ quan trọng để định hướng điều trị đúng. Nôn ra máu từ dạ dày thường đi kèm với cảm giác buồn nôn, đau bụng vùng thượng vị; máu nôn ra thường có màu đen hoặc đỏ sẫm lẫn với thức ăn và có phản ứng axit (pH thấp). Sau khi nôn, bệnh nhân thường đi ngoài phân đen. Ngược lại, ho ra máu từ phổi thường bắt đầu bằng cảm giác ngứa họng, ho sặc sụa; máu ho ra thường có màu đỏ tươi, có bọt và không lẫn thức ăn, mang tính kiềm. Ho ra máu thường đi kèm với các triệu chứng hô hấp như khó thở hoặc đau ngực. Trong mọi trường hợp, bệnh nhân cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và làm các xét nghiệm hình ảnh như X-quang phổi hoặc nội soi dạ dày để xác định chính xác nguồn gốc chảy máu.

Tại sao vi khuẩn H. pylori lại gây ra tình trạng chảy máu dạ dày?

Vi khuẩn Helicobacter pylori là tác nhân chính gây ra viêm và loét dạ dày mãn tính. Cơ chế của chúng là tiết ra enzyme urease để trung hòa axit xung quanh, đồng thời tiết ra các độc tố làm hỏng lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày. Khi lớp bảo vệ này bị phá hủy, axit dạ dày và pepsin sẽ tấn công trực tiếp vào lớp tế bào bên dưới, gây ra các vết trợt và loét. Theo thời gian, nếu không được điều trị, vết loét sẽ ăn sâu vào lớp hạ niêm mạc, nơi chứa các mạch máu phong phú. Khi mạch máu bị tổn thương hoặc bị ăn mòn hoàn toàn, máu sẽ thoát ra ngoài dẫn đến tình trạng xuất huyết. Đây là lý do tại sao việc tiêu diệt H. pylori bằng kháng sinh là bước then chốt để ngăn ngừa xuất huyết tái phát.

Dùng thuốc giảm đau thường xuyên có thực sự gây chảy máu dạ dày không?

Có, việc sử dụng các loại thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs) như Aspirin, Ibuprofen, Diclofenac thường xuyên là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây chảy máu dạ dày, đặc biệt là ở người lớn tuổi. Các loại thuốc này hoạt động bằng cách ức chế enzyme COX, từ đó làm giảm tổng hợp Prostaglandin. Tuy nhiên, Prostaglandin lại đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc duy trì hàng rào bảo vệ dạ dày bằng cách kích thích tiết chất nhầy và bicarbonate, đồng thời duy trì lưu lượng máu nuôi niêm mạc. Khi thiếu hụt chất này, dạ dày trở nên cực kỳ nhạy cảm với axit, dễ bị viêm loét và chảy máu. Do đó, nếu cần dùng giảm đau lâu ngày, bệnh nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ để sử dụng kèm các thuốc bảo vệ dạ dày.

Tài liệu tham khảo về xuất huyết dạ dày

• World Health Organization
• Mayo Clinic
• Cleveland Clinic
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases
• American College of Gastroenterology
• The Lancet Gastroenterology & Hepatology