Xoắn buồng trứng

Xoắn buồng trứng là gì?

Xoắn buồng trứng (Ovarian torsion) là một cấp cứu phụ khoa nghiêm trọng xảy ra khi buồng trứng, và đôi khi là cả ống dẫn trứng, bị xoắn quanh các mô hỗ trợ và dây chằng cố định chúng. Tình trạng này gây ra sự tắc nghẽn đột ngột dòng máu nuôi dưỡng buồng trứng, dẫn đến thiếu máu cục bộ và nếu không được xử lý kịp thời sẽ gây hoại tử mô.

Theo các nghiên cứu y khoa, xoắn buồng trứng chiếm khoảng 2.7% đến 3% các trường hợp cấp cứu đau bụng cấp ở phụ nữ. Đây là nguyên nhân phổ biến thứ năm gây ra các ca phẫu thuật cấp cứu trong phụ khoa. Tầm quan trọng của việc chẩn đoán sớm nằm ở khả năng bảo tồn chức năng sinh sản; nếu việc điều trị bị trì hoãn quá 6 đến 12 giờ, nguy cơ phải cắt bỏ buồng trứng do hoại tử là rất cao. Dữ liệu thực tế cho thấy tỷ lệ bảo tồn buồng trứng thành công tăng đáng kể khi bệnh nhân được phẫu thuật tháo xoắn trong vòng vài giờ đầu sau khi khởi phát triệu chứng.

Nguyên nhân gây ra xoắn buồng trứng

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra tình trạng này thường liên quan đến sự mất cân bằng trọng lượng hoặc sự thay đổi cấu trúc của buồng trứng, khiến nó dễ bị xoay quanh trục dây chằng treo.

• Khối u buồng trứng hoặc u nang: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm khoảng 70% các trường hợp. Các khối u lành tính như u nang bì (dermoid cyst) hoặc u nang thực thể có kích thước từ 5cm trở lên tạo ra một “đòn bẩy” khiến buồng trứng dễ bị xoắn khi cơ thể vận động mạnh.
• Hội chứng quá kích buồng trứng (OHSS): Thường gặp ở phụ nữ đang điều trị vô sinh bằng thuốc kích thích rụng trứng. Khi đó, buồng trứng trở nên to và nặng hơn do chứa nhiều nang, làm tăng đáng kể nguy cơ xoắn.
• Dây chằng treo buồng trứng dài bẩm sinh: Một số phụ nữ có cấu trúc dây chằng lỏng lẻo hoặc dài hơn bình thường, tạo điều kiện cho buồng trứng di động tự do hơn và dễ bị xoắn quanh trục.
• Sự thay đổi áp lực đột ngột trong ổ bụng: Các hoạt động thể chất mạnh, nhảy đột ngột hoặc thay đổi tư thế nhanh chóng có thể tác động trực tiếp lên một buồng trứng vốn đã có khối u, dẫn đến hiện tượng xoắn cơ học.

Cơ chế

Cơ chế dẫn đến tổn thương mô trong xoắn buồng trứng tuân theo một quy trình sinh lý bệnh tuần tự liên quan đến hệ thống mạch máu.

• Tắc nghẽn tĩnh mạch và bạch huyết: Ban đầu, khi buồng trứng xoay, các tĩnh mạch có thành mỏng và mạch bạch huyết sẽ bị nén ép trước tiên. Điều này gây ra tình trạng đình trệ tuần hoàn trở về, làm buồng trứng sưng nề và sung huyết dữ dội.
• Thiếu máu cục bộ động mạch: Khi áp lực do sưng nề vượt quá áp lực động mạch hoặc khi vòng xoắn trở nên chặt hơn, dòng máu động mạch giàu oxy sẽ bị cắt đứt hoàn toàn.
• Hoại tử và nhồi máu: Sự thiếu hụt oxy kéo dài dẫn đến chết tế bào (necrosis). Hậu quả cuối cùng là buồng trứng bị biến dạng, chuyển sang màu tím đen hoặc xanh sẫm và mất chức năng hoàn toàn.

Triệu chứng của xoắn buồng trứng

Triệu chứng phổ biến

Các dấu hiệu lâm sàng của xoắn buồng trứng thường xuất hiện đột ngột và có cường độ mạnh, đòi hỏi sự chú ý y tế ngay lập tức.

• Đau vùng chậu cấp tính: Cơn đau thường xuất hiện đột ngột ở một bên bụng dưới. Đau có thể lan ra sau lưng hoặc xuống đùi.
• Buồn nôn và nôn mửa: Triệu chứng này xuất hiện ở khoảng 70% bệnh nhân, thường đi kèm ngay sau khi cơn đau bắt đầu do phản xạ thần kinh thực vật.
• Sốt nhẹ: Thường xuất hiện muộn hơn khi mô buồng trứng bắt đầu có dấu hiệu hoại tử hoặc viêm nhiễm.
• Sờ thấy khối u vùng bụng: Trong nhiều trường hợp, bác sĩ có thể sờ thấy một khối căng đau ở vùng hạ vị trong quá trình thăm khám lâm sàng.

Triệu chứng theo mức độ

Triệu chứng có thể thay đổi tùy thuộc vào việc buồng trứng bị xoắn hoàn toàn hay xoắn từng phần (xoắn đi xoắn lại).

Trường hợp đặc biệt

Một số đối tượng đặc thù có thể biểu hiện triệu chứng không điển hình, gây khó khăn cho việc chẩn đoán.

• Phụ nữ mang thai: Cơn đau có thể bị nhầm lẫn với dọa sảy thai hoặc các vấn đề tiêu hóa do tử cung to che lấp buồng trứng, thường xảy ra trong tam cá nguyệt thứ nhất hoặc thứ hai.
• Trẻ em và trẻ vị thành niên: Trẻ thường khó mô tả chính xác vị trí đau, các triệu chứng chủ yếu là quấy khóc, nôn mửa và đau bụng không rõ ràng, dễ bị chẩn đoán nhầm với viêm ruột thừa.
• Xoắn phần phụ mạn tính: Một số trường hợp buồng trứng xoắn rồi tự tháo, gây ra những cơn đau vùng chậu tái đi tái lại nhiều lần trong nhiều tuần trước khi xảy ra một đợt xoắn cấp tính hoàn toàn.

Các biến chứng của xoắn buồng trứng

Nếu không được điều trị khẩn cấp, xoắn buồng trứng dẫn đến những hậu quả nặng nề đối với sức khỏe sinh sản và toàn thân.

Hoại tử buồng trứng

Đây là biến chứng phổ biến nhất khi dòng máu bị cắt đứt hoàn toàn. Mô buồng trứng bị chết không thể phục hồi, dẫn đến việc mất hoàn toàn khả năng sản xuất nội tiết tố và giải phóng trứng từ buồng trứng đó.

Viêm phúc mạc

Khi buồng trứng bị hoại tử, nó có thể bị vỡ hoặc giải phóng các chất độc và vi khuẩn vào khoang bụng. Điều này gây ra viêm phúc mạc diện rộng, một tình trạng nhiễm trùng màng bụng đe dọa tính mạng.

Vô sinh

Mặc dù phụ nữ vẫn còn một buồng trứng bên kia, nhưng việc mất đi một bên buồng trứng làm giảm đáng kể dự trữ buồng trứng. Điều này đặc biệt nghiêm trọng ở những phụ nữ trẻ chưa lập gia đình hoặc đang mong muốn có con.

Nhiễm trùng huyết và sốc

Sự phóng thích độc tố từ mô chết vào hệ tuần hoàn có thể dẫn đến phản ứng viêm toàn thân, gây nhiễm trùng huyết, suy đa tạng và tử vong nếu không được can thiệp hồi sức tích cực.

Đối tượng nguy cơ mắc xoắn buồng trứng

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh

Xoắn buồng trứng chủ yếu ảnh hưởng đến phụ nữ trong độ tuổi sinh sản do sự hoạt động mạnh mẽ của nội tiết tố và sự hình thành các nang chức năng.

• Phụ nữ từ 20 đến 40 tuổi: Đây là nhóm chiếm đa số các ca lâm sàng, liên quan đến sự xuất hiện thường xuyên của u nang buồng trứng sinh lý hoặc thực thể.
• Trẻ em trong tuổi dậy thì: Sự thay đổi hormone đột ngột có thể làm buồng trứng to lên, cộng với cấu trúc mô nâng đỡ còn lỏng lẻo làm tăng nguy cơ xoắn.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác

Các điều kiện y tế cụ thể cũng làm tăng khả năng xảy ra biến cố này.

• Phụ nữ có u nang bì hoặc u xơ: Những khối u có mật độ không đồng đều khiến buồng trứng dễ bị mất trọng tâm và xoay chuyển.
• Người đang điều trị IVF: Quá trình kích thích buồng trứng tạo ra nhiều nang noãn cùng lúc khiến buồng trứng to ra gấp nhiều lần bình thường.
• Tiền sử phẫu thuật vùng chậu: Các vết sẹo hoặc dây chằng bị thay đổi sau phẫu thuật có thể tạo ra các điểm tì đè khiến buồng trứng dễ bị xoắn.

Phòng ngừa xoắn buồng trứng

Do bản chất là một biến cố cơ học cấp tính, không có biện pháp phòng ngừa tuyệt đối, nhưng việc quản lý các yếu tố nguy cơ là rất quan trọng.

Kiểm tra phụ khoa định kỳ

Khám phụ khoa và siêu âm định kỳ giúp phát hiện sớm các u nang buồng trứng khi chúng còn nhỏ. Việc theo dõi chặt chẽ hoặc phẫu thuật chủ động các khối u có kích thước trên 5cm là cách hiệu quả nhất để ngăn chặn xoắn.

Hạn chế vận động mạnh khi có u nang

Những phụ nữ đã được chẩn đoán có khối u buồng trứng nên tránh các môn thể thao có tính đối kháng cao, nhảy dây hoặc các bài tập xoắn vặn cơ thể cho đến khi khối u được xử lý.

Quản lý trong điều trị hỗ trợ sinh sản

Bệnh nhân thực hiện thụ tinh ống nghiệm cần được theo dõi sát sao bởi bác sĩ chuyên khoa để nhận diện sớm các dấu hiệu quá kích buồng trứng và điều chỉnh liều lượng thuốc kịp thời.

Chẩn đoán xoắn buồng trứng

Chẩn đoán nhanh chóng là chìa khóa để cứu lấy buồng trứng.

Siêu âm Doppler màu vùng chậu

Đây là phương tiện chẩn đoán hình ảnh hàng đầu. Hình ảnh siêu âm thường thấy buồng trứng to, phù nề với các nang nhỏ ngoại vi. Doppler giúp đánh giá dòng máu đến buồng trứng; sự vắng mặt của dòng chảy tĩnh mạch hoặc động mạch là dấu hiệu gợi ý mạnh mẽ.

Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan) hoặc MRI

Được chỉ định khi hình ảnh siêu âm không rõ ràng hoặc cần phân biệt với các bệnh lý khác như viêm ruột thừa. CT có thể cho thấy hình ảnh “dấu hiệu xoáy nước” (whirlpool sign) của cuống mạch máu bị xoắn.

Phẫu thuật nội soi chẩn đoán

Đây được coi là tiêu chuẩn vàng. Nếu nghi ngờ cao lâm sàng nhưng hình ảnh học không chắc chắn, bác sĩ có thể tiến hành nội soi để quan sát trực tiếp buồng trứng và can thiệp điều trị ngay trong cùng một lần phẫu thuật.

Điều trị xoắn buồng trứng

Phương pháp y khoa

Phẫu thuật là phương pháp điều trị duy nhất cho xoắn buồng trứng.

• Phẫu thuật nội soi tháo xoắn: Đây là lựa chọn ưu tiên. Bác sĩ sử dụng dụng cụ nội soi để xoay buồng trứng trở lại vị trí bình thường. Sau khi tháo xoắn, bác sĩ sẽ đợi để đánh giá sự phục hồi màu sắc và tuần hoàn của mô.
• Phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng (Oophorectomy): Được thực hiện khi buồng trứng đã hoại tử đen, không có dấu hiệu phục hồi tuần hoàn sau khi tháo xoắn hoặc khi có nghi ngờ khối u ác tính.
• Cố định buồng trứng (Oophoropexy): Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể khâu cố định buồng trứng vào thành chậu hoặc tử cung để ngăn ngừa tái phát trong tương lai.

Lối sống hỗ trợ

Sau phẫu thuật, bệnh nhân cần có chế độ chăm sóc để phục hồi sức khỏe.

• Nghỉ ngơi tuyệt đối: Tránh vận động nặng trong ít nhất 2 đến 4 tuần để vết thương và các dây chằng vùng chậu ổn định.
• Chế độ ăn giàu dinh dưỡng: Bổ sung protein, vitamin C và kẽm để thúc đẩy quá trình lành thương và tăng cường hệ miễn dịch.

Lưu ý khi điều trị

Việc theo dõi sau điều trị là cần thiết để đảm bảo không có biến chứng muộn.

• Theo dõi chức năng buồng trứng: Thực hiện siêu âm kiểm tra sau 1-3 tháng để xác định buồng trứng đã trở lại kích thước bình thường và có nang noãn phát triển hay không.
• Cảnh giác với dấu hiệu nhiễm trùng: Nếu xuất hiện sốt, đau bụng tăng dần hoặc dịch tiết âm đạo bất thường sau mổ, bệnh nhân cần quay lại bệnh viện ngay lập tức.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Nhiều bệnh lý cấp cứu vùng bụng có triệu chứng tương đồng với xoắn buồng trứng, dễ gây nhầm lẫn trong chẩn đoán ban đầu.

• Viêm ruột thừa cấp: Thường gây đau ở hố chậu phải, kèm sốt và nôn.
• Thai ngoài tử cung vỡ: Gây đau bụng dữ dội và có thể dẫn đến sốc do mất máu.
• Vỡ u nang buồng trứng: Gây đau đột ngột nhưng thường không gây tắc nghẽn mạch máu như xoắn.
• Viêm phần phụ (PID): Thường đau âm ỉ hơn và kèm theo tình trạng nhiễm trùng rõ rệt.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Xoắn buồng trứng có tự khỏi không?

Xoắn buồng trứng là một biến cố cơ học và về mặt y khoa, nó không thể tự khỏi hoàn toàn mà không có can thiệp. Mặc dù có một số trường hợp được gọi là “xoắn ngắt quãng”, nghĩa là buồng trứng tự xoay lại vị trí cũ sau khi xoắn, nhưng tình trạng này thường sẽ tái phát với cường độ nặng hơn. Nếu buồng trứng đã bị xoắn hoàn toàn, dòng máu bị cắt đứt, nó chắc chắn sẽ dẫn đến hoại tử mô nếu không được phẫu thuật tháo xoắn kịp thời. Việc chờ đợi bệnh tự khỏi chỉ làm tăng nguy cơ biến chứng viêm phúc mạc và mất đi cơ hội bảo tồn chức năng sinh sản. Do đó, ngay khi có nghi ngờ, người bệnh cần đến bệnh viện ngay để được cấp cứu chuyên khoa thay vì hy vọng cơn đau sẽ tự biến mất.

Làm thế nào để nhận biết cơn đau xoắn buồng trứng với đau bụng kinh?

Phân biệt giữa đau xoắn buồng trứng và đau bụng kinh là rất quan trọng. Đau bụng kinh thường xuất hiện theo chu kỳ, cảm giác đau âm ỉ, co thắt ở vùng hạ vị và thường thuyên giảm khi dùng thuốc giảm đau thông thường hoặc chườm ấm. Ngược lại, cơn đau do xoắn buồng trứng thường xuất hiện đột ngột, đau dữ dội ở một bên (trái hoặc phải) và không liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt. Đặc biệt, đau do xoắn thường đi kèm với tình trạng buồn nôn và nôn mửa dữ dội, điều ít gặp trong đau bụng kinh sinh lý. Ngoài ra, đau bụng kinh thường giảm dần sau ngày thứ hai của kỳ kinh, trong khi đau do xoắn sẽ ngày càng trở nên tồi tệ hơn khi mô bắt đầu bị thiếu máu và hoại tử.

Phụ nữ mang thai bị xoắn buồng trứng có ảnh hưởng đến thai nhi không?

Xoắn buồng trứng trong thai kỳ là một tình trạng nguy hiểm nhưng nếu được chẩn đoán và xử lý đúng cách, thai nhi vẫn có thể an toàn. Nguy cơ chính đối với thai nhi không đến từ bản thân vòng xoắn buồng trứng mà đến từ phản ứng viêm, sốt của người mẹ hoặc tình trạng sốc nếu buồng trứng bị hoại tử. Phẫu thuật nội soi để tháo xoắn trong thai kỳ hiện nay được coi là an toàn và thường được thực hiện để tránh các biến chứng nhiễm trùng cho cả mẹ và con. Tuy nhiên, việc phẫu thuật cấp cứu và gây mê cũng tiềm ẩn một tỷ lệ nhỏ rủi ro sảy thai hoặc sinh non. Việc can thiệp sớm giúp giảm thiểu tối đa các rủi ro này bằng cách ngăn chặn sự phát triển của tình trạng nhiễm trùng toàn thân.

Xoắn buồng trứng có thể xảy ra ở cả hai bên cùng lúc không?

Về mặt lý thuyết và thực tiễn lâm sàng, xoắn buồng trứng đồng thời ở cả hai bên là cực kỳ hiếm gặp, nhưng không phải là không thể. Tình trạng này thường chỉ xảy ra ở những bệnh nhân có hội chứng quá kích buồng trứng (OHSS) nặng, khiến cả hai buồng trứng đều to lên đáng kể và trở nên nặng nề. Trong hầu hết các trường hợp thông thường, xoắn chỉ xảy ra ở một bên nơi có khối u hoặc u nang lớn hơn. Tuy nhiên, sau khi đã bị xoắn một bên, buồng trứng bên kia vẫn có nguy cơ bị xoắn trong tương lai nếu nó cũng có những đặc điểm bệnh lý tương tự. Do đó, việc kiểm tra kỹ lưỡng cả hai bên phần phụ trong quá trình phẫu thuật tháo xoắn là quy trình bắt buộc của các bác sĩ sản phụ khoa.

Phẫu thuật tháo xoắn buồng trứng có ảnh hưởng đến khả năng có con sau này không?

Khả năng sinh sản sau khi phẫu thuật phụ thuộc rất lớn vào thời điểm can thiệp. Nếu được phẫu thuật tháo xoắn sớm trước khi mô bị hoại tử, buồng trứng thường sẽ hồi phục hoàn toàn chức năng nội tiết và rụng trứng, do đó không ảnh hưởng đến khả năng mang thai. Trong trường hợp buồng trứng đã hoại tử và buộc phải cắt bỏ, người phụ nữ vẫn còn một buồng trứng bên đối diện. Buồng trứng còn lại thường sẽ hoạt động bù trừ và người phụ nữ vẫn có khả năng mang thai tự nhiên. Tuy nhiên, dự trữ buồng trứng tổng thể sẽ giảm đi, điều này có thể rút ngắn thời kỳ sinh sản hoặc gây khó khăn hơn nếu buồng trứng còn lại cũng gặp vấn đề y khoa. Vì vậy, bảo tồn buồng trứng luôn là ưu tiên hàng đầu trong điều trị.

Tài liệu tham khảo về xoắn buồng trứng

• American College of Obstetricians and Gynecologists
• Mayo Clinic
• StatPearls – National Center for Biotechnology Information
• Cleveland Clinic
• Merck Manual Professional Version
• Royal College of Obstetricians and Gynaecologists