Wilson

Bệnh Wilson là gì?

Bệnh Wilson (còn gọi là bệnh thoái hóa gan nhân bèo) là một rối loạn di truyền hiếm gặp khiến cơ thể không thể đào thải lượng đồng dư thừa, dẫn đến sự tích tụ đồng có hại trong gan, não, mắt và các cơ quan khác. Bình thường, gan giải phóng lượng đồng thừa vào mật để đào thải ra ngoài qua đường tiêu hóa. Tuy nhiên, ở người mắc bệnh Wilson, cơ chế này bị gián đoạn, làm cho lượng đồng tích tụ dần theo thời gian và gây độc cho các tế bào.

Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, sự tích tụ đồng sẽ dẫn đến suy gan cấp, tổn thương thần kinh không thể phục hồi, bệnh lý tâm thần nghiêm trọng và thậm chí tử vong. Theo các nghiên cứu y khoa quốc tế, tỷ lệ mắc bệnh Wilson ước tính khoảng 1 trên 30.000 đến 1 trên 40.000 người trên toàn thế giới, với tỷ lệ người mang gen đột biến dị hợp tử chiếm khoảng 1 trên 90 người.

Nguyên nhân gây ra bệnh Wilson

Nguyên nhân

Bệnh Wilson được kích hoạt trực tiếp do các yếu tố di truyền sinh học:

• Đột biến gen ATP7B trên nhiễm sắc thể số 13: Đây là nguyên nhân trực tiếp và duy nhất gây ra bệnh. Gen ATP7B chịu trách nhiệm mã hóa cho một loại protein ATPase vận chuyển đồng, giúp liên kết đồng với ceruloplasmin và bài tiết đồng thừa vào mật. Khi gen này bị đột biến, protein bị biến đổi hoặc mất chức năng.
• Thừa hưởng di truyền lặn từ cả cha và mẹ: Một cá thể chỉ mắc bệnh khi nhận cả hai bản sao gen ATP7B bị đột biến từ cha và mẹ (đồng hợp tử hoặc dị hợp tử kép). Việc mang một gen đột biến duy nhất chỉ biến người đó thành người mang gen mà không phát bệnh.

Cơ chế

Cơ chế vi mô dẫn đến tổn thương cơ quan trong bệnh bao gồm các bước tiến triển sinh học sau:

• Giảm bài tiết đồng qua đường mật: Sự thiếu hụt chức năng của protein ATP7B khiến tế bào gan không thể vận chuyển đồng vào túi mật để đào thải ra ngoài theo phân.
• Giảm tổng hợp ceruloplasmin: Đồng không được gắn hiệu quả vào apoceruloplasmin để tạo thành ceruloplasmin chức năng trong máu, làm suy giảm cơ chế vận chuyển đồng an toàn.
• Ứ đọng đồng tự do trong tế bào gan: Lượng đồng thừa tích tụ trong các lysosome của tế bào gan, sau đó bão hòa và gây ra các phản ứng stress oxy hóa, hủy hoại màng tế bào và hoại tử tế bào gan.
• Phát tán đồng tự do vào hệ tuần hoàn: Khi gan bị tổn thương nặng, đồng giải phóng trực tiếp vào máu dưới dạng tự do (không liên kết), di chuyển và lắng đọng tại các cơ quan đích như não (đặc biệt là nhân bèo), màng Descemet của võng mạc, thận và hồng cầu.

Triệu chứng của bệnh Wilson

Triệu chứng phổ biến

Các triệu chứng lâm sàng của bệnh thường xuất hiện trong khoảng từ 5 đến 35 tuổi, ảnh hưởng chủ yếu đến hệ tiêu hóa và hệ thần kinh:

• Mệt mỏi và vàng da vàng mắt: Dấu hiệu khởi phát phổ biến nhất do tổn thương gan, kèm theo tình trạng chán ăn và đau vùng hạ sườn phải.
• Run và rối loạn vận động: Run ở tay (đặc biệt khi giữ nguyên tư thế), mất phối hợp động tác, dáng đi không vững vàng.
• Khó phát âm và khó nuốt: Tình trạng co cứng cơ vùng hầu họng khiến giọng nói bị biến đổi, nói ngọng hoặc không thể nuốt thức ăn bình thường.
• Thay đổi hành vi và rối loạn cảm xúc: Trầm cảm, lo âu, tính khí thất thường, giảm khả năng tập trung hoặc thay đổi tính cách đột ngột.
• Bụng trướng và phù cẳng chân: Hiện tượng tích tụ dịch trong ổ bụng (cổ trướng) và sưng phù hai chân do giảm sản xuất albumin khi suy chức năng gan.

Triệu chứng theo mức độ

Biểu hiện bệnh chuyển biến rõ rệt theo các mức độ tích tụ đồng trong cơ thể:

Trường hợp đặc biệt

Trong một số trường hợp, bệnh thể hiện qua các biểu hiện lâm sàng đặc trưng và hiếm gặp:

• Vòng Kayser-Fleischer: Vòng màu nâu vàng hoặc xám xanh xuất hiện ở rìa lòng đen của mắt (màng Descemet), nhìn thấy rõ nhất khi khám bằng đèn khe. Dấu hiệu này xuất hiện ở hầu hết bệnh nhân có triệu chứng thần kinh.
• Suy gan bùng phát kèm tan máu âm tính với Coombs: Tình trạng sụp đổ chức năng gan cấp tính xảy ra đột ngột, kèm theo sự phá hủy hồng cầu hàng loạt do đồng giải phóng ạt vào máu, thường nguy hiểm đến tính mạng nếu không ghép gan khẩn cấp.
• Bệnh đục thủy tinh thể hình hoa hướng dương: Lắng đọng đồng ở bao trước của thể thủy tinh tạo thành hình ảnh đĩa hoa hướng dương đặc trưng.

Đường lây truyền của bệnh Wilson

Di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường

Bệnh hoàn toàn không phải là bệnh lây nhiễm và không thể lây truyền qua tiếp xúc thông thường, đường hô hấp, đường máu hay quan hệ tình dục. Đường “lây truyền” duy nhất của bệnh là di truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau qua gen.

Bệnh được di truyền theo kiểu di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường. Điều này có nghĩa là một đứa trẻ phải nhận hai gen ATP7B bị đột biến (một từ cha và một từ mẹ) thì mới biểu hiện bệnh. Nếu cha và mẹ đều là người mang gen dị hợp tử (mang 1 gen đột biến và 1 gen bình thường), xác suất sinh con mắc bệnh trong mỗi lần sinh là 25%, xác suất con mang gen bệnh nhưng không phát bệnh là 50%, và xác suất con hoàn toàn khỏe mạnh không mang gen bệnh là 25%.

Các biến chứng của bệnh Wilson

Xơ gan và suy gan mạn tính

Sự đọng đồng liên tục trong mô gan gây ra tổn thương tế bào lan rộng, viêm kéo dài và hình thành các mô sẹo không thể phục hồi. Qua thời gian, xơ gan tiến triển dẫn đến suy giảm chức năng gan toàn diện, gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa, xuất huyết do vỡ tĩnh mạch thực quản và hội chứng gan thận.

Tổn thương hệ thần kinh trung ương vĩnh viễn

Đồng dư thừa tự do vượt qua hàng rào máu não và lắng đọng tại nhân bèo cùng các cấu trúc não khác. Hậu quả là gây ra các rối loạn vận động nghiêm trọng như chứng múa vờn, co cứng cơ toàn thân, mất khả năng nói, khó nuốt nặng và tàn phế thể chất permanently.

Rối loạn tâm thần nặng

Sự nhiễm độc đồng ở não làm tổn thương tâm thần kéo dài, biến đổi nhân cách sâu sắc, rối loạn trầm cảm nặng, rối loạn hưng trầm cảm hoặc các biểu hiện giống tâm thần phân liệt, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống xã hội và gia đình.

Bệnh lý thận và suy thận

Đồng tích tụ tại các ống thận gây tổn thương tế bào ống thận, dẫn đến hội chứng Fanconi (mất amino acid, glucose và phosphate qua nước tiểu), sỏi thận do tăng calcium niệu và tiến triển thành suy thận mạn tính.

Thiếu máu tan máu cấp tính

Lượng đồng giải phóng đột ngột vào máu với nồng độ cao sẽ phá hủy màng tế bào hồng cầu trực tiếp, gây ra tình trạng tan máu cấp tính nghiêm trọng, làm bệnh nhân diễn biến xấu rất nhanh.

Đối tượng nguy cơ mắc bệnh Wilson

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

Mặc dù biến đổi gen có sẵn từ khi sinh ra, biểu hiện lâm sàng chỉ xuất hiện khi lượng đồng đã tích tụ đủ mức gây độc:

• Trẻ em và thanh thiếu niên (từ 5 đến 35 tuổi): Độ tuổi khởi phát các triệu chứng gan hoặc thần kinh phổ biến nhất. Khởi phát trước 10 tuổi thường thiên về triệu chứng gan, trong khi khởi phát sau 20 tuổi thường thiên về triệu chứng thần kinh.
• Nam và nữ giới có tỷ lệ ngang nhau: Do bệnh di truyền trên nhiễm sắc thể thường (không liên quan đến nhiễm sắc thể giới tính X/Y), nên cả hai giới tính đều có nguy cơ mắc bệnh như nhau.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

Một số yếu tố làm gia tăng xác suất xuất hiện bệnh ở các thế hệ:

• Người có tiền sử gia đình mắc bệnh: Có anh, chị, em ruột hoặc cha mẹ được chẩn đoán mắc bệnh là yếu tố nguy cơ cao nhất. Anh chị em ruột của người mắc bệnh có 25% nguy cơ cũng mắc bệnh này.
• Thế hệ con của các cặp đôi kết hôn đồng huyết: Hôn nhân đồng huyết làm gia tăng đáng kể tỷ lệ gặp nhau của các gen lặn hiếm gặp như ATP7B, làm tăng nguy cơ sinh con mắc bệnh.

Phòng ngừa bệnh Wilson

Tầm soát di truyền ở các thành viên trong gia đình

Do bệnh là rối loạn di truyền, không thể phòng ngừa sự xuất hiện của gen đột biến tiên phát. Tuy nhiên, việc tầm soát chủ động cho tất cả anh, chị, em ruột và con cái của bệnh nhân đã xác định là biện pháp hiệu quả nhất để phát hiện bệnh ở giai đoạn chưa có triệu chứng, giúp can trị bảo vệ gan và não kịp thời.

Tư vấn di truyền trước khi sinh

Các cặp vợ chồng có tiền sử gia đình mắc bệnh nên thực hiện xét nghiệm gen di truyền và nhận tư vấn từ các chuyên gia di truyền y học trước khi mang thai. Các kỹ thuật như chẩn đoán di truyền tiền tinh trùng hoặc chẩn đoán trước sinh có thể xác định xem thai nhi có mang cả hai gen đột biến hay không.

Duy trì chế độ ăn kiểm soát lượng đồng

Đối với những người đã phát hiện mang gen bệnh hoặc đang trong quá trình điều trị, việc chủ động tránh thụ nạp các loại thực phẩm chứa nồng độ đồng cao như nội tạng động vật, vỏ hải sản (tôm, cua, sò), nấm, hạt điều, sô-cô-la và trái cây khô là biện pháp hỗ trợ ngăn ngừa sự tích tụ đồng nhanh chóng.

Chẩn đoán bệnh Wilson

Xét nghiệm ceruloplasmin và đồng trong máu

Đây là xét nghiệm sinh hóa bước đầu quan trọng. Nồng độ ceruloplasmin trong máu ở bệnh nhân thường giảm xuống dưới 20 mg/dL (mức bình thường là 20-40 mg/dL). Đồng thời, nồng độ đồng tổng số trong huyết thanh thường giảm, nhưng lượng đồng tự do (không liên kết) lại tăng cao.

Xét nghiệm đồng trong nước tiểu 24 giờ

Đo lượng đồng đào thải qua nước tiểu trong vòng 24 giờ là công cụ chẩn đoán có giá trị cao. Ở người bệnh, lượng đồng trong nước tiểu 24 giờ thường vượt quá 100 mcg (hoặc 1.6 umol/24 giờ), cao hơn nhiều so với người bình thường.

Khám mắt bằng đèn khe (Slit-lamp examination)

Bác sĩ nhãn khoa sử dụng kính hiển vi đèn khe để phát hiện sự xuất hiện của vòng Kayser-Fleischer ở màng Descemet của giác mạc. Sự hiện diện của vòng này kết hợp với nồng độ ceruloplasmin thấp giúp xác nhận chẩn đoán gần như chắc chắn.

Sinh thiết gan đo hàm lượng đồng

Trường hợp các xét nghiệm máu và nước tiểu không rõ ràng, sinh thiết gan là tiêu chuẩn vàng. Một mẫu mô gan nhỏ được lấy ra để phân tích vi thể và đo định lượng đồng khô. Hàm lượng đồng vượt quá 250 mcg trên mỗi gram trọng lượng gan khô xác nhận tình trạng tích tụ đồng nặng.

Xét nghiệm di truyền molecular

Phân tích chuỗi gen ATP7B giúp xác định các đột biến cụ thể trên gen. Phương pháp này đặc biệt hữu ích cho việc chẩn đoán xác định các trường hợp phức tạp và sàng lọc cho các thành viên trong gia đình bệnh nhân.

Điều trị bệnh Wilson

Phương pháp y khoa

Mục tiêu chính của điều trị y khoa là loại bỏ lượng đồng dư thừa ra khỏi cơ thể và ngăn ngừa sự tích tụ trở lại:

• Thuốc chelator tạo phức thải đồng (Penicillamine, Trientine): Các thuốc này liên kết với đồng trong máu và mô để tạo thành phức hợp tan được, giúp thận đào thải đồng ra ngoài qua nước tiểu. Trientine thường được ưu tiên hơn do ít tác dụng phụ hơn Penicillamine.
• Muối kẽm (Zinc acetate, Zinc gluconate): Kẽm kích thích sản xuất protein metallothionein trong tế bào ruột, ngăn chặn sự hấp thu đồng từ thức ăn vào máu và thúc đẩy thải đồng qua phân. Kẽm thường dùng trong điều trị duy trì hoặc cho bệnh nhân chưa có triệu chứng.
• Phẫu thuật ghép gan: Được chỉ định bắt buộc trong các trường hợp suy gan cấp bùng phát hoặc xơ gan giai đoạn cuối không đáp ứng với điều trị bằng thuốc. Ghép gan giúp phục hồi hoàn toàn khả năng chuyển hóa đồng bình thường.

Lối sống hỗ trợ

Chế độ sinh hoạt đóng vai trò đồng hành cực kỳ quan trọng trong việc duy trì kết quả điều trị:

• Chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt đồ ăn giàu đồng: Tránh hoàn toàn nội tạng động vật (gan, thận), hải sản có vỏ, sô-cô-la, nấm, các loại hạt khô và ngũ cốc nguyên hạt trong ít nhất năm đầu điều trị.
• Kiểm tra nguồn nước sinh hoạt: Sử dụng nguồn nước không chứa đồng, không dùng các hệ thống ống dẫn nước bằng đồng hoặc sử dụng bộ lọc nước có khả năng loại bỏ kim loại nặng.
• Theo dõi y khoa và làm xét nghiệm định kỳ: Thực hiện tái khám theo lịch hẹn để kiểm tra công thức máu, chức năng gan, thận và nồng độ đồng nước tiểu 24 giờ nhằm điều chỉnh liều thuốc phù hợp.

Lưu ý khi điều trị

Bệnh nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc điều trị y khoa sau:

• Tuân thủ điều trị suốt đời không được tự ý ngưng thuốc: Điều trị bệnh là quá trình liên tục suốt đời. Việc ngưng thuốc đột ngột có thể dẫn đến suy gan cấp nguy hiểm tính mạng chỉ sau vài tháng.
• Theo dõi chặt chẽ tác dụng phụ của thuốc thải đồng: Penicillamine có thể gây ra tác dụng phụ nặng như suy tủy xương, hội chứng thận hư hoặc làm xấu đi tạm thời các triệu chứng thần kinh khi mới bắt đầu.
• Tránh tuyệt đối các loại vitamin bổ sung có chứa đồng: Cần kiểm tra kỹ thành phần các loại thuốc bổ, thực phẩm chức năng hoặc vitamin tổng hợp trước khi sử dụng.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Một số bệnh lý có biểu hiện tổn thương gan hoặc thần kinh dễ bị nhầm lẫn với bệnh bao gồm:

• Bệnh Hemochromatosis (Ứ sắt): Bệnh rối loạn chuyển hóa do tích tụ sắt dư thừa trong cơ thể thay vì tích tụ đồng.
• Bệnh Parkinson khởi phát sớm: Rối loạn thoái hóa hệ thần kinh gây run, cứng cơ và rối loạn vận động tương tự các biểu hiện thần kinh của tích tụ đồng.
• Viêm gan tự miễn: Tình trạng hệ miễn dịch tấn công tế bào gan, gây viêm gan và tổn thương gan mạn tính ở người trẻ tuổi.
• Bệnh Huntington: Rối loạn di truyền thần kinh gây ra các vận động bất thường (chứng múa vờn) và sa sút trí tuệ.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Bảng phân biệt chi tiết giúp làm rõ sự khác biệt giữa các bệnh lý dựa trên 5 tiêu chí cơ bản:

Mọi người cũng hỏi

Bệnh Wilson có thể chữa khỏi hoàn toàn được không?

Bệnh Wilson là một rối loạn di truyền mạn tính nên không thể chữa khỏi hoàn toàn tận gốc nguyên nhân gen. Tuy nhiên, nếu bệnh được chẩn đoán sớm trước khi xuất hiện các tổn thương cơ quan nghiêm trọng, bệnh nhân hoàn toàn có thể kiểm soát tốt lượng đồng trong cơ thể bằng việc dùng thuốc thải đồng hoặc kẽm suốt đời. Với sự tuân thủ điều trị nghiêm ngặt, người bệnh có thể sống một cuộc sống hoàn toàn bình thường, có tuổi thọ tương đương người khỏe mạnh và ngăn ngừa hiệu quả các biến chứng nguy hiểm.

Bệnh Wilson có lây qua đường ăn uống hoặc tiếp xúc không?

Bệnh hoàn toàn không lây qua đường ăn uống, tiếp xúc thông thường, đường hô hấp hay đường tình dục. Đây là một bệnh di truyền hoàn toàn, xuất hiện do cá thể thừa hưởng hai gen bị đột biến từ cả cha và mẹ. Do đó, việc sinh hoạt, ăn uống chung hay chăm sóc người mắc bệnh không gây ra bất kỳ rủi ro lây nhiễm nào cho những người xung quanh.

Làm sao để biết một người có mang gen bệnh Wilson hay không?

Để xác định một người có mang gen đột biến hay không, các bác sĩ sẽ thực hiện xét nghiệm di truyền học (phân tích gen ATP7B) thông qua mẫu máu. Phương pháp này đặc biệt được khuyến cáo cho các thành viên thế hệ thứ nhất (anh, chị, em ruột, con cái) của người bệnh. Ngoài ra, việc kết hợp các xét nghiệm sinh hóa như đo nồng độ ceruloplasmin máu và đồng nước tiểu 24 giờ cũng giúp đánh giá nguy cơ tiềm ẩn.

Chế độ ăn cho người mắc bệnh Wilson cần tránh những thực phẩm nào?

Bệnh nhân cần tránh xa các loại thực phẩm chứa lượng đồng cao. Nhóm thực phẩm cần kiêng khem nghiêm ngặt bao gồm: nội tạng động vật (gan, tim, thận), các loại hải sản vỏ cứng (tôm, cua, sò, ốc), nấm, sô-cô-la, ca-cao, các loại hạt khô (hạt điều, hạnh nhân, óc chó), quả khô và các loại ngũ cốc nguyên hạt chưa xát vỏ. Đồng thời, bệnh nhân cần kiểm tra nguồn nước sinh hoạt để đảm bảo không nhiễm đồng từ đường ống.

Vòng Kayser-Fleischer có biến mất sau khi điều trị không?

Có, vòng Kayser-Fleischer có thể mờ dần và mất đi sau một thời gian điều trị loại bỏ đồng thành công bằng các thuốc thải đồng hoặc kẽm. Việc vòng này biến mất là một dấu hiệu lâm sàng tích cực cho thấy lượng đồng dư thừa trong mô cơ thể đã được đào thải hiệu quả. Tuy nhiên, quá trình này thường mất từ vài tháng đến vài năm điều trị liên tục.

Tài liệu tham khảo về bệnh Wilson

• World Health Organization
• National Institutes of Health
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases
• American Association for the Study of Liver Diseases
• European Association for the Study of the Liver