Viêm não nhật bản

Viêm não Nhật Bản là gì?

Viêm não Nhật Bản là một bệnh nhiễm trùng cấp tính hệ thần kinh trung ương do vi-rút Viêm não Nhật Bản (Japanese Encephalitis Virus – JEV) gây ra. Bệnh tấn công trực tiếp vào nhu mô não, làm tổn thương các tế bào thần kinh và gây ra phản ứng viêm nghiêm trọng tại não bộ.

Bệnh có tỷ lệ tử vong và di chứng thần kinh rất cao. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm toàn cầu ghi nhận khoảng 68.000 trường hợp mắc bệnh lâm sàng. Tỷ lệ tử vong do bệnh dao động từ 20% đến 30%. Đáng chú ý, trong số những bệnh nhân may mắn sống sót, có tới 30% đến 50% chịu các di chứng vĩnh viễn về thần kinh, tâm thần và vận động, gây ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cuộc sống lâu dài.

Nguyên nhân gây ra Viêm não Nhật Bản

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh là do vi-rút Viêm não Nhật Bản, một loại vi-rút chứa vật chất di truyền RNA đơn thuộc chi Flavivirus, họ Flaviviridae. Bên cạnh nguyên nhân trực tiếp này, sự lan truyền và bùng phát của dịch bệnh còn phụ thuộc vào các nguyên nhân gián tiếp sau đây:

• Sự gia tăng mật độ muỗi Culex tritaeniorhynchus: Đây là vectơ truyền bệnh chính. Mật độ muỗi gia tăng mạnh tại các vùng đồng ruộng lúa nước khiến khả năng vi-rút tiếp xúc và truyền sang người tăng cao.
• Sự gần gũi với vật chủ trung gian chứa vi-rút: Việc chăn nuôi lợn và sự hiện diện của các loài chim nước (như cò, diệc) gần khu dân cư tạo nên ổ chứa vi-rút tự nhiên dồi dào, tạo điều kiện cho muỗi hút máu và lan truyền mầm bệnh.
• Điều kiện thời tiết nóng ẩm và mưa nhiều: Môi trường nhiệt đới gió mùa là điều kiện lý tưởng cho muỗi sinh sản nhanh chóng, làm tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh theo mùa.

Cơ chế

Sau khi xâm nhập vào cơ thể, vi-rút diễn tiến qua các bước cơ chế bệnh sinh như sau:

• Muỗi đốt và nhân lên tại chỗ: Vi-rút theo nước bọt của muỗi Culex xâm nhập qua da, bắt đầu nhân lên tại các tế bào Langerhans của da và các hạch bạch huyết vùng.
• Nhiễm vi-rút máu (Viremia): Vi-rút thoát vào hệ tuần hoàn máu, nhân lên tiếp ở các cơ quan ngoại vi như tủy xương, lá lách và hệ reticuloendothelial.
• Xâm nhập hàng rào máu não: Vi-rút vượt qua hàng rào máu não thông qua việc tổn thương tế bào nội mô mạch máu hoặc vận chuyển qua các tế bào bạch cầu, đi vào nhu mô não.
• Tổn thương nhu mô não và đáp ứng viêm: Vi-rút tấn công trực tiếp và phá hủy các tế bào thần kinh, đặc biệt ở đồi thị, hạch nền và thân não; đồng thời kích hoạt phản ứng viêm cấp tính gây phù não, tăng áp lực nội sọ và hoại tử mô não.

Triệu chứng của Viêm não Nhật Bản

Triệu chứng phổ biến

Các triệu chứng khởi phát và tiến triển nhanh chóng trong vòng vài ngày sau thời gian ủ bệnh từ 5 đến 15 ngày:

• Sốt cao đột ngột: Bệnh nhân thường sốt cao liên tục từ 39°C đến 40°C hoặc cao hơn, ít đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường.
• Đau đầu dữ dội: Cảm giác đau đầu búa bổ, lan tỏa toàn bộ vùng đầu do tăng áp lực nội sọ và kích thích màng não.
• Buồn nôn và nôn mửa: Nôn vọt không liên quan đến bữa ăn, đi kèm cảm giác chán ăn và mệt mỏi cực độ.
• Co giật: Cơn co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ, thường gặp nhiều hơn ở đối tượng trẻ em.
• Rối loạn ý thức và mê sảng: Thay đổi trạng thái tâm thần từ ngủ gật, lơ mơ, ngủ sâu đến mê sảng, u ám và hôn mê.
• Cứng cổ và dấu hiệu màng não: Xuất hiện hiện tượng cứng cổ, dấu hiệu Kernig và Brudzinski dương tính khi khám lâm sàng.

Triệu chứng theo mức độ

Trường hợp đặc biệt

Một số nhóm bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng không điển hình hoặc nặng nề hơn:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi: Bệnh ít khi biểu hiện bằng cứng cổ mà thường thấy thóp phồng, khóc thắt từng cơn, bỏ bú, nôn trớ và co giật bất thường.
• Người cao tuổi: Tiến triển rối loạn ý thức rất nhanh, dễ nhầm lẫn với đột quỵ não, tỷ lệ tử vong cao do các biến chứng hô hấp và tim mạch kèm theo.
• Thể liệt mềm cấp tính (Acute flaccid paralysis): Vi-rút tấn công vào tế bào sừng trước tủy sống gây ra biểu hiện liệt mềm đột ngột ở các chi, giống với bệnh bại liệt.

Đường lây truyền của Viêm não Nhật Bản

Lây truyền qua trung gian truyền bệnh (Vector muỗi Culex)

Đây là đường lây truyền duy nhất sang người. Loai muỗi Culex tritaeniorhynchus hút máu động vật mang vi-rút, vi-rút nhân lên trong cơ thể muỗi và truyền sang người khỏe mạnh qua vết đốt. Bệnh hoàn toàn không lây trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc, không khí hay dịch tiết.

Lây truyền từ động vật chủ trữ vi-rút (Lợn và chim nước)

Lợn và các loài chim nước (cò, diệc) đóng vai trò là ký chủ duy trì và nhân bản vi-rút trong tự nhiên. Muỗi hút máu từ các động vật này sẽ bị nhiễm vi-rút và trở thành nguồn lây nhiễm nguy hiểm cho con người sống ở các khu vực lân cận.

Các biến chứng của Viêm não Nhật Bản

Di chứng thần kinh và tâm thần vĩnh viễn

Khoảng 30-50% người bệnh sống sót bị di chứng thần kinh vĩnh viễn như liệt nửa người, liệt chi, mất ngôn ngữ, động kinh, suy giảm trí nhớ nghiêm trọng, rối loạn hành vi và thay đổi nhân cách.

Suy hô hấp và trung tâm hô hấp bị tổn thương

Vi-rút gây tổn thương hành não làm rối loạn trung tâm hô hấp, dẫn đến ngừng thở, ứ đọng đờm rãi, viêm phổi nặng và suy hô hấp cấp tính cần đến sự hỗ trợ của máy thở.

Nhiễm trùng thứ phát và bội nhiễm

Bệnh nhân hôn mê nằm lâu dễ gặp biến chứng viêm phổi bệnh viện, nhiễm trùng đường tiết niệu và loét tỳ đè diện rộng do tỳ đè prolonged.

Sống thực vật hoặc tử vong

Tổn thương diện rộng nhu mô não cùng phù não cấp tính có thể dẫn tới tụt kẹt não, gây tử vong trong vòng vài ngày đầu hoặc khiến bệnh nhân rơi vào trạng thái sống thực vật kéo dài.

Đối tượng nguy cơ mắc Viêm não Nhật Bản

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

• Trẻ em từ 1 đến 15 tuổi: Đây là nhóm đối tượng nguy cơ cao nhất tại các vùng dịch lưu hành do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và chưa có đáp ứng miễn dịch bảo vệ với vi-rút.
• Nam giới hoạt động ngoài trời tại khu vực nông thôn: Nam giới làm nông nghiệp, chăn nuôi hoặc làm việc ngoài trời vào buổi tối có tần suất tiếp xúc với muỗi cao hơn.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

• Khách du lịch chưa tiêm phòng đến vùng dịch lưu hành: Người từ các vùng không có dịch khi di chuyển đến khu vực nông thôn châu Á dễ bị nhiễm bệnh do hoàn toàn không có kháng thể.
• Người sinh sống gần vùng chăn nuôi lợn và đồng ruộng: Môi trường sống sát ổ chứa vi-rút và nơi sinh sản của muỗi làm tăng đáng kể tần suất bị muỗi mang vi-rút đốt.
• Người suy giảm miễn dịch: Bệnh nhân có hệ miễn dịch yếu dễ tiến triển thành thể bệnh nặng và có nguy cơ tử vong cao hơn.

Phòng ngừa Viêm não Nhật Bản

Tiêm vắc-xin phòng bệnh Viêm não Nhật Bản

Tiêm vắc-xin là biện pháp phòng bệnh hiệu quả, chủ động và an toàn nhất. Cần tuân thủ đúng lịch tiêm chủng mở rộng hoặc tiêm dịch vụ theo hướng dẫn của ngành y tế với đầy đủ các mũi cơ bản và mũi tiêm nhắc lại.

Kiểm soát và diệt muỗi, bọ quăng

Thực hiện các biện pháp diệt lăng quăng/bọ quăng bằng cách dọn dẹp vật dụng chứa nước đọng, khơi thông cống rãnh, thả cá diệt bọ quăng và phun hóa chất diệt muỗi định kỳ tại các vùng nguy cơ.

Phòng tránh muỗi đốt cá nhân

Luôn ngủ trong mùng/màn kể cả ban ngày, mặc quần áo dài tay, sử dụng kem chống muỗi, xua muỗi và hạn chế hoạt động ngoài trời vào thời điểm muỗi hoạt động mạnh nhất (chiều tối và sáng sớm).

Quản lý môi trường sống và chuồng trại chăn nuôi

Di dời chuồng trại chăn nuôi gia súc, đặc biệt là chuồng lợn, ra xa nhà ở; giữ vệ sinh chuồng trại sạch sẽ để hạn chế nơi trú ngụ và sinh sản của muỗi.

Chẩn đoán Viêm não Nhật Bản

Xét nghiệm huyết thanh học (MAC-ELISA)

Đây là phương pháp chuẩn đoán phổ biến nhất. Xét nghiệm phát hiện kháng thể IgM đặc hiệu với vi-rút trong dịch brain-spinal (dịch não tủy) hoặc trong máu từ ngày thứ 4 trở đi sau khi khởi phát bệnh.

Chọc dò tủy sống (Xét nghiệm dịch não tủy)

Phân tích dịch não tủy giúp đánh giá tình trạng viêm hệ thần kinh trung ương (áp lực tăng, tế bào lympho tăng, protein tăng nhẹ, đường bình thường) và loại trừ các nguyên nhân viêm màng não do vi khuẩn.

Xét nghiệm sinh học phân tử (RT-PCR)

Kỹ thuật RT-PCR dùng để phát hiện vật chất di truyền (RNA) của vi-rút trong dịch não tủy hoặc máu ở giai đoạn rất sớm của bệnh, mặc dù tỷ lệ phát hiện trong máu thường thấp do thời gian vi-rút máu ngắn.

Chẩn đoán hình ảnh (MRI và CT scan sọ não)

Chụp cộng hưởng từ (MRI) não có giá trị cao trong việc phát hiện các tổn thương đối xứng đặc trưng tại vùng đồi thị, hạch nền, thân não và vỏ não ngay trong giai đoạn sớm.

Điều trị Viêm não Nhật Bản

Phương pháp y khoa

• Hỗ trợ hô hấp và duy trì thông khí: Thở oxy, đặt nội khí quản hoặc thở máy đối với trường hợp bệnh nhân suy hô hấp hoặc hôn mê sâu.
• Chống phù brain và hạ áp lực nội sọ: Sử dụng dung dịch ưu trương như Mannitol hoặc Nước muối ưu trương (Hypertonic saline) kết hợp nằm đầu cao 30 độ.
• Kiểm soát co giật: Sử dụng các thuốc chống co giật như Diazepam, Phenobarbital hoặc Levetiracetam khi xuất hiện cơn giật.
• Hạ sốt và cân bằng điện giải: Dùng Paracetamol qua đường uống hoặc truyền tĩnh mạch, duy trì cân bằng nước, điện giải và kiềm toan.

Lối sống hỗ trợ

• Chăm sóc dinh dưỡng qua ống xông hoặc tĩnh mạch: Đảm bảo cung cấp đủ năng lượng, vitamin và khoáng chất để nuôi dưỡng cơ thể trong thời gian hôn mê.
• Chăm sóc vệ sinh chống loét do nằm lâu: Thường xuyên xoay trở tư thế bệnh nhân 2 giờ/lần, giữ da khô thoáng, dùng đệm hơi để tránh loét điểm tỳ.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng sớm: Thực hiện tập vận động thụ động tại giường ngay khi tình trạng cấp tính ổn định để hạn chế teo cơ và cứng khớp.

Lưu ý khi điều trị

• Không có thuốc điều trị đặc hiệu vi-rút: Hiện chưa có thuốc kháng vi-rút nào chứng minh được hiệu quả diệt vi-rút JEV đặc hiệu, mọi điều trị hiện tại đều là điều trị hỗ trợ và giảm triệu chứng.
• Theo dõi sát dấu hiệu tăng áp lực nội sọ: Cần theo dõi liên tục mạch, huyết áp, nhịp thở và đồng tử để phát hiện sớm nguy cơ tụt kẹt não.
• Tránh tự ý dùng thuốc chống viêm steroid khi chưa có chỉ định: Việc sử dụng Corticoid chưa được chứng minh mang lại lợi ích rõ rệt và có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

• Viêm màng não do vi khuẩn: Tình trạng nhiễm trùng màng não cấp tính do các vi khuẩn như Meningococcus, Pneumococcus gây ra.
• Viêm não do vi-rút Herpes Simplex (HSV): Bệnh viêm não cấp tính do vi-rút HSV-1 gây tổn thương đặc trưng ở thùy thái thái thái dương.
• Sốt xuất huyết Dengue có biến chứng thần kinh: Nhiễm vi-rút Dengue nặng dẫn đến bệnh lý não hoặc tổn thương hệ thần kinh trung ương.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Viêm não Nhật Bản có lây trực tiếp từ người sang người không?

Bệnh hoàn toàn không lây truyền trực tiếp từ người sang người. Bệnh nhân bị nhiễm vi-rút không thể truyền bệnh cho người chăm sóc, người thân hoặc những người xung quanh qua đường tiếp xúc thông thường, qua không khí, nước bọt hay việc dùng chung đồ dùng sinh hoạt. Đường lây truyền duy nhất của vi-rút là qua trung gian muỗi đốt, chủ yếu là loài muỗi Culex tritaeniorhynchus. Muỗi hút máu từ các loài động vật mang vi-rút (chủ yếu là lợn và chim nước) rồi sau đó truyền sang người khi đốt. Do đó, việc cách ly người bệnh là không bắt buộc để phòng lây nhiễm, thay vào đó cần tập trung diệt muỗi, bọ quăng và tránh muỗi đốt.

Tiêm vắc-xin Viêm não Nhật Bản bao gồm mấy mũi và vào thời điểm nào?

Lịch tiêm vắc-xin phòng bệnh phụ thuộc vào loại vắc-xin được sử dụng. Đối với vắc-xin bất hoạt truyền thống, phác đồ cơ bản gồm 3 mũi: mũi 1 tiêm khi trẻ đủ 1 tuổi trở lên; mũi 2 tiêm sau mũi 1 từ 1 đến 2 tuần; mũi 3 tiêm sau mũi 2 một năm. Sau đó, nên tiêm nhắc lại mỗi 3 đến 5 năm một lần cho đến khi trẻ tròn 15 tuổi để duy trì miễn dịch bảo vệ. Đối với loại vắc-xin sống giảm độc lực tái tổ hợp, lịch tiêm đơn giản hơn: mũi 1 tiêm cho trẻ từ 9 tháng tuổi trở lên và mũi 2 tiêm nhắc lại sau mũi thứ nhất 1 năm. Người lớn chưa từng tiêm phòng chỉ cần tiêm 1 mũi duy nhất đối với loại vắc-xin tái tổ hợp này.

Viêm não Nhật Bản có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu để tiêu diệt vi-rút hoàn toàn. Tỷ lệ điều trị phục hồi hoàn toàn mà không để lại di chứng phụ thuộc vào mức độ nặng nhẹ của bệnh và thời điểm phát hiện. Đối với các trường hợp nhẹ, bệnh nhân có thể hồi phục sau quá trình điều trị hỗ trợ. Tuy nhiên, ở các trường hợp tổn thương não cấp tính nặng, khoảng 20% đến 30% bệnh nhân tử vong và 30% đến 50% người sống sót phải chịu các di chứng thần kinh vĩnh viễn như liệt, động kinh, rối loạn ngôn ngữ hoặc suy giảm trí tuệ. Việc can thiệp y tế sớm đóng vai trò quyết định trong việc giảm nhẹ tỷ lệ tử vong và hạn chế mức độ nghiêm trọng của di chứng.

Trẻ em đã tiêm vắc-xin Viêm não Nhật Bản có nguy cơ mắc bệnh nữa không?

Việc tiêm chủng đầy đủ vắc-xin phòng bệnh mang lại hiệu quả bảo vệ rất cao, đạt từ 90% đến 95%. Tuy nhiên, không có vắc-xin nào đảm bảo miễn dịch tuyệt đối 100%. Trong một số ít trường hợp, trẻ đã tiêm phòng vẫn có thể mắc bệnh nếu chưa hoàn thành đủ phác đồ tiêm, chưa đến thời điểm vắc-xin phát huy tối đa hiệu quả, hoặc do đáp ứng miễn dịch cá thể của trẻ yếu. Ngoài ra, việc không tiêm các mũi nhắc lại theo đúng khuyến cáo cũng làm giảm lượng kháng thể bảo vệ theo thời gian. Do đó, ngoài việc tiêm phòng đầy đủ, cha mẹ vẫn cần kết hợp các biện pháp phòng muỗi đốt triệt để cho trẻ.

Mùa nào trong năm có nguy cơ bùng phát bệnh Viêm não Nhật Bản cao nhất?

Bệnh thường bùng phát mạnh nhất vào mùa hè, đặc biệt là khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 8 hàng năm. Đây là thời điểm thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều, tạo điều kiện lý tưởng cho loài muỗi Culex tritaeniorhynchus sinh sản và phát triển mạnh mẽ trên các đồng ruộng lúa nước, ao hồ và kênh rạch. Mùa hè cũng là thời điểm trùng với mùa thu hoạch trái cây, thu hút các loài chim nước tụ tập, làm tăng mật độ giao thoa giữa muỗi, chim truyền bệnh và động vật nuôi như lợn. Tại các tỉnh miền Bắc Việt Nam, bệnh mang tính chất mùa rõ rệt vào mùa hè, trong khi ở miền Nam bệnh có thể xuất hiện rải rác quanh năm.

Làm thế nào để phân biệt Viêm não Nhật Bản với sốt cao co giật thông thường ở trẻ?

Sốt cao co giật thông thường ở trẻ nhỏ thường xảy ra do nhiệt độ cơ thể tăng quá nhanh trong các bệnh nhiễm trùng hô hấp hoặc tiêu hóa thông thường; cơn co giật thường ngắn (dưới 15 phút), trẻ phục hồi ý thức nhanh chóng ngay sau cơn giật và không xuất hiện các dấu hiệu thần kinh khu trú hay cứng cổ. Ngược lại, bệnh do vi-rút JEV gây ra co giật kèm theo rối loạn ý thức kéo dài, trẻ rơi vào trạng thái li bì, hôn mê hoặc mê sảng. Trẻ mắc bệnh thường có dấu hiệu màng brain như cứng cổ, thóp phồng (ở trẻ nhỏ), nôn vọt không liên quan đến bữa ăn, liệt vận động và các bất thường về phản xạ thần kinh. Khi có dấu hiệu nghi ngờ, cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay để kiểm tra chuyên sâu.

Tài liệu tham khảo về Viêm não Nhật Bản

• World Health Organization (WHO)
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
• European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)
• National Health Service (NHS)
• Ministry of Health Viet Nam