Viêm mũi vận mạch: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị

Viêm mũi vận mạch là gì?

Viêm mũi vận mạch (Vasomotor Rhinitis – VMR), còn được gọi là viêm mũi không do dị ứng, là tình trạng niêm mạc mũi bị sưng mạc, nghẹt và tăng tiết dịch do sự mất cân bằng hoặc quá mẫn của hệ thần kinh thực vật chi phối các mạch máu ở mũi. Khác với viêm mũi dị ứng, tình trạng này không liên quan đến phản ứng miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE và cũng không do vi khuẩn hay vi-rút gây ra.

Tình trạng này kéo dài gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống của người bệnh, dẫn đến chứng mất ngủ mãn tính, giảm hiệu suất làm việc và tăng nguy cơ mắc các bệnh lý hô hấp liên quan. Theo các nghiên cứu y học lâm sàng, viêm mũi vận mạch chiếm khoảng 20% đến 50% trong tổng số các trường hợp viêm mũi không do dị ứng ở người trưởng thành, gây ra gánh nặng y tế không nhỏ do tính chất dai dẳng và dễ tái phát khi gặp các yếu tố kích thích từ môi trường.

Nguyên nhân gây ra viêm mũi vận mạch

Nguyên nhân

Bệnh xuất hiện do niêm mạc mũi phản ứng phản vệ quá mức với các tác nhân vật lý hoặc hóa học ngoài môi trường. Các nguyên nhân và yếu tố kích thích phổ biến bao gồm:

• Thay đổi thời tiết và nhiệt độ: Sự biến đổi đột ngột của nhiệt độ không khí, độ ẩm hoặc áp suất khí quyển (như chuyển từ phòng điều hòa ra ngoài trời nắng nóng hoặc khi thời tiết chuyển lạnh) khiến các mạch máu niêm mạc mũi giãn nở bất thường.
• Chất kích thích trong không khí: Tiếp xúc với khói thuốc lá, bụi mịn, ô nhiễm môi trường, khói xe, hóa chất công nghiệp hoặc các loại mùi hương quá nồng như nước hoa, sơn, chất tẩy rửa.
• Thức ăn và đồ uống: Ăn đồ cay nóng, uống thức uống có cồn (rượu, bia) có thể kích thích phản ứng thần kinh làm giãn mạch mũi và tiết dịch (hiện tượng viêm mũi do vị giác).
• Tác động của thuốc: Sử dụng một số loại thuốc điều trị toàn thân như thuốc hạ huyết áp (chất ức chế men chuyển ACE, thuốc chẹn beta), thuốc chống trầm cảm, thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), hoặc do lạm dụng thuốc xịt co mạch mũi kéo dài dẫn đến hiện tượng phản ứng dội.
• Thay đổi nội tiết tố: Sự biến động của nồng độ estrogen và progesterone trong thời kỳ mang thai, chu kỳ kinh nguyệt, thời kỳ tiền mãn kinh hoặc bệnh lý hạ giáp.
• Căng thẳng tâm lý và cảm xúc: Căng thẳng thần kinh kéo dài hoặc xúc cảm mạnh có thể làm rối loạn chức năng điều hòa của hệ thần kinh trung ương đối với mạch máu mũi.

Cơ chế

Cơ chế sinh lý bệnh của viêm mũi vận mạch liên quan trực tiếp đến sự rối loạn chức năng trương lực mạch máu niêm mạc mũi:

• Mất cân bằng hệ thần kinh thực vật: Có sự tăng trương lực của hệ thần kinh phó giao cảm (kích thích tiết dịch màng nhầy và làm giãn mạch) đồng thời giảm hoạt tính của hệ thần kinh giao cảm (vốn có vai trò co mạch). Sự lệch lạc này khiến các cuống mũi phì đại nhanh chóng và tăng tiết dịch nhầy trong suốt.
• Sự tăng nhạy cảm của thụ thể cảm giác tại niêm mạc mũi: Các thụ thể cảm giác (như TRPV1) ở niêm mạc mũi của người bệnh bị quá mẫn với các kích thích vật lý và hóa học, giải phóng các neuropeptide gây giãn mạch và viêm neurogenic (viêm do thần kinh) mà không cần sự xuất hiện của dị nguyên.

Triệu chứng của viêm mũi vận mạch

Triệu chứng phổ biến

Các triệu chứng thường xuất hiện đột ngột khi tiếp xúc với yếu tố kích thích và có thể biến mất khi loại bỏ tác nhân:

• Nghẹt mũi: Luân phiên từng bên hoặc nghẹt cả hai bên mũi, thường nghiêm trọng hơn vào buổi sáng hoặc khi nằm nghiêng.
• Chảy nước mũi trong: Dịch mũi tiết ra nhiều, có màu trong suốt, dạng lỏng như nước.
• Chảy dịch mũi sau: Dịch nhầy chảy từ phía sau mũi xuống họng, gây ra cảm giác vướng víu, kích thích họng và ho dai dẳng.
• Hắt hơi bộc phát: Xuất hiện các cơn hắt hơi đột ngột khi gặp luồng gió lạnh hoặc mùi lạ, tuy nhiên tần suất và độ ngứa mũi ít nghiêm trọng hơn so với viêm mũi dị ứng.

Triệu chứng theo mức độ

Trường hợp đặc biệt

• Viêm mũi do vị giác (Gustatory rhinitis): Hiện tượng chảy nước mũi trong xối xả ngay trong hoặc sau khi ăn các loại thức ăn cay, nóng hoặc uống đồ uống có cồn.
• Viêm mũi do thai kỳ (Pregnancy rhinitis): Nghẹt mũi tiến triển nặng dần trong 3 tháng giữa và 3 tháng cuối thai kỳ do nồng độ nội tiết tố tăng cao, tự hồi phục sau khi sinh khoảng 2 tuần.
• Viêm mũi do thuốc (Rhinitis medicamentosa): Tình trạng nghẹt mũi dữ dội do tình trạng phản ứng dội khi sử dụng thuốc xịt co mạch mũi quá 5-7 ngày liên tục.

Các biến chứng của viêm mũi vận mạch

Viêm xoang mãn tính

Sự sưng phồng niêm mạc mũi kéo dài làm tắc nghẽn các lỗ thông xoang, ngăn cản sự dẫn lưu dịch tự nhiên. Tình trạng ứ đọng dịch nhầy tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, dẫn đến viêm xoang mãn tính.

Polyp mũi

Tình trạng phù nề niêm mạc diễn ra liên tục do biến đổi mạch máu có thể dẫn đến sự hình thành các khối u lành tính gọi là polyp mũi, làm gia tăng mức độ nghẹt mũi và giảm khứu giác.

Rối loạn giấc ngủ và hội chứng ngưng thở khi ngủ

Nghẹt mũi mãn tính buộc người bệnh phải thở bằng miệng khi ngủ, làm tăng nguy cơ ngáy, khô họng kéo dài, viêm họng mãn tính và làm trầm trọng thêm hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn.

Viêm tai giữa

Sự phù nề ở vòm họng và niêm mạc mũi có thể làm tắc vòi Eustache (vòi nối mũi và tai giữa), gây chênh lệch áp suất và tích tụ dịch trong tai giữa, dẫn đến viêm tai giữa tiết dịch hoặc giảm thính lực tạm thời.

Đối tượng nguy cơ mắc viêm mũi vận mạch

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

• Phụ nữ trưởng thành: Phụ nữ có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nam giới đáng kể, đặc biệt là trong độ tuổi từ 20 đến 50, do chịu ảnh hưởng sâu sắc từ sự biến động nội tiết tố trong cơ thể.
• Người trên 20 tuổi: Khác với viêm mũi dị ứng thường khởi phát ở trẻ em, viêm mũi vận mạch chủ yếu xuất hiện và được chẩn đoán ở người trưởng thành trên 20 tuổi.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

• Người làm việc trong môi trường tiếp xúc chất kích thích: Nhân viên làm việc tại các nhà máy hóa chất, ngành sản xuất sơn, nhà hàng hoặc môi trường có nhiều khói bụi, khói thuốc.
• Người có thói quen lạm dụng thuốc xịt co mạch: Những cá nhân tự ý mua và xịt các loại thuốc co mạch quá thời gian khuyến cáo.
• Bệnh nhân mắc các rối loạn nội tiết: Bệnh nhân suy giảm chức năng tuyến giáp (hạ giáp) hoặc tiểu đường.

Phòng ngừa viêm mũi vận mạch

Tránh các yếu tố kích thích môi trường

Hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá, hóa chất, nước hoa có mùi quá nồng. Đeo khẩu trang khi đi ra ngoài hoặc khi dọn dẹp vệ sinh. Tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột, ví dụ như điều chỉnh nhiệt độ điều hòa không quá chênh lệch với môi trường ngoài.

Sử dụng thiết bị cấp ẩm không khí

Sử dụng máy phun sương tạo ẩm trong phòng ngủ hoặc phòng làm việc có điều hòa để duy trì độ ẩm không khí tối ưu (từ 40% đến 60%), giúp niêm mạc mũi không bị khô và hạn chế kích ứng mạch máu.

Quản lý việc sử dụng thuốc

Chỉ sử dụng thuốc xịt mũi co mạch theo đúng chỉ định của bác sĩ và không dùng quá 5 ngày liên tiếp để tránh nguy cơ bị viêm mũi do thuốc.

Duy trì lối sống lành mạnh

Tăng cường tập luyện thể dục thể thao giúp điều hòa chức năng hệ thần kinh thực vật, giảm căng thẳng tâm lý và nâng cao sức đề kháng chung của cơ thể.

Chẩn đoán viêm mũi vận mạch

Khai thác tiền sử bệnh và triệu chứng lâm sàng

Bác sĩ tiến hành khai thác chi tiết các triệu chứng, thời điểm xuất hiện, các yếu tố khởi phát (thời tiết, mùi vị, thức ăn) và tiền sử sử dụng thuốc để định hướng bệnh lý.

Xét nghiệm lẩy da (Skin Prick Test) hoặc xét nghiệm IgE đặc hiệu trong máu

Đây là phương pháp quan trọng nhằm loại trừ nguyên nhân dị ứng. Nếu các xét nghiệm dị ứng cho kết quả âm tính với các dị nguyên phổ biến (bụi nhà, phấn hoa, lông động vật), khả năng cao người bệnh mắc viêm mũi vận mạch.

Nội soi mũi xoang

Sử dụng ống nội soi mềm kiểm tra cấu trúc bên trong hốc mũi nhằm quan sát mức độ phì đại cuống mũi, màu sắc niêm mạc (thường nhạt màu hoặc tím xám) và loại trừ các bất thường cấu trúc như lệch vách ngăn hay polyp mũi.

Chụp cắt lớp vi tính (CT scan) mũi xoang

Chỉ định trong trường hợp nghi ngờ có biến chứng viêm xoang mãn tính, polyp mũi lan rộng hoặc các bất thường giải phẫu phức tạp không thể quan sát hết qua nội soi.

Điều trị viêm mũi vận mạch

Phương pháp y khoa

• Thuốc xịt mũi Antihistamine tại chỗ: Thuốc xịt mũi chứa Azelastine hoặc Olopatadine là lựa chọn hàng đầu, giúp giảm đáng kể tình trạng nghẹt mũi và chảy dịch mũi nhờ cơ chế tác động lên phản ứng thần kinh tại niêm mạc.
• Thuốc xịt mũi Corticosteroid tại chỗ: Các thuốc như Fluticasone, Mometasone hay Budesonide giúp giảm viêm, giảm sưng phù niêm mạc và giảm độ nhạy cảm của các mạch máu.
• Thuốc xịt mũi Kháng Cholinergic: Ipratropium bromide dạng xịt mũi đặc biệt hiệu quả trong việc kiểm soát triệu chứng chảy nước mũi trong kéo dài.
• Phẫu thuật can thiệp: Trong các trường hợp điều trị nội khoa không hiệu quả, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật can thiệp như phẫu thuật cuốn mũi (thu nhỏ cuốn mũi bằng sóng cao tần Coblation) hoặc phẫu thuật cắt thần kinh vách ngăn/thần kinh sau mũi (Posterior nasal neurectomy – PNN) để giảm sự chi phối thần kinh phó giao cảm.

Lối sống hỗ trợ

• Rửa mũi bằng nước muối sinh lý: Sử dụng dung dịch nước muối đẳng trương hoặc ưu trương nhẹ để vệ sinh hốc mũi hàng ngày, làm sạch chất nhầy và giảm phù nề niêm mạc.
• Tập thể dục đều đặn: Các bài tập thể thao vừa sức giúp kích thích hệ thần kinh giao cảm, làm co mạch mũi tự nhiên và giảm nghẹt mũi.
• Uống đủ nước: Bổ sung đủ từ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày giúp làm loãng dịch nhầy, giúp đường hô hấp thông thoáng hơn.

Lưu ý khi điều trị

• Tuyệt đối không lạm dụng thuốc co mạch đường xịt: Các loại thuốc chứa Otrivin, Naphtazolin chỉ dùng dưới 5 ngày theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Thực hiện đúng kỹ thuật xịt mũi: Khi xịt thuốc, nên hướng đầu xịt ra phía ngoài cánh mũi, tránh xịt trực tiếp vào vách ngăn mũi để không gây tổn thương hoặc chảy máu cam.
• Kiên trì sử dụng thuốc theo đơn: Thuốc xịt Corticosteroid cần thời gian từ vài ngày đến vài tuần để đạt hiệu quả tối đa, người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc khi chưa có chỉ định.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

• Viêm mũi dị ứng: Tình trạng viêm niêm mạc mũi do phản ứng miễn dịch IgE khi tiếp xúc với dị nguyên.
• Viêm mũi do thuốc: Tình trạng xơ hóa và tổn thương niêm mạc do lạm dụng thuốc co mạch tại chỗ.
• Viêm xoang nhiễm khuẩn: Tình trạng nhiễm trùng cấp hoặc mãn tính tại các hốc xoang do vi khuẩn hoặc nấm.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Viêm mũi vận mạch có chữa khỏi hẳn được không?

Bệnh không thể chữa khỏi hoàn toàn bằng một liệu trình điều trị duy nhất vì đây là tình trạng rối loạn chức năng thần kinh thực vật và cơ địa nhạy cảm của mạch máu niêm mạc mũi. Tuy nhiên, bệnh hoàn toàn có thể được kiểm soát tốt triệu chứng nếu người bệnh tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng, kết hợp sử dụng thuốc xịt mũi phù hợp và chủ động tránh các yếu tố kích thích từ môi trường sống. Trong những trường hợp điều trị nội khoa thất bại và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, các phương pháp phẫu thuật can thiệp thần kinh hoặc thu nhỏ cuốn mũi có thể mang lại hiệu quả kiểm soát lâu dài.

Viêm mũi vận mạch khác viêm mũi dị ứng ở điểm nào?

Điểm khác biệt lớn nhất giữa hai bệnh lý này nằm ở cơ chế phát bệnh và triệu chứng đi kèm. Viêm mũi dị ứng là phản ứng của hệ miễn dịch khi tiếp xúc với các dị nguyên như phấn hoa, bụi nhà hay lông động vật, thường kèm theo ngứa mắt, chảy nước mắt, ngứa vòm họng và các xét nghiệm dị ứng cho kết quả dương tính. Trong khi đó, viêm mũi vận mạch là do rối loạn mạch máu thần kinh, không có sự tham gia của hệ miễn dịch IgE, các xét nghiệm dị ứng đều cho kết quả âm tính và người bệnh ít khi bị ngứa mắt hay ngứa mũi nghiêm trọng như bệnh dị ứng.

Viêm mũi vận mạch có lây không?

Bệnh hoàn toàn không có khả năng lây truyền từ người này sang người khác dưới bất kỳ hình thức nào. Bản chất của bệnh là sự mất cân bằng trong cơ chế điều hòa mạch máu của hệ thần kinh thực vật bên trong cơ thể cá nhân, hoàn toàn không do các tác nhân vi sinh vật gây bệnh như vi khuẩn, vi-rút hay nấm truyền nhiễm gây ra. Do đó, người bệnh hoàn toàn yên tâm khi sinh hoạt, làm việc và tiếp xúc gần gũi với gia đình cũng như những người xung quanh.

Mẹ bầu bị viêm mũi vận mạch nên làm gì?

Phụ nữ mang thai bị viêm mũi vận mạch (thường do sự gia tăng nồng độ nội tiết tố) cần ưu tiên áp dụng các biện pháp hỗ trợ không dùng thuốc. Việc rửa mũi hàng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương là phương pháp an toàn giúp làm sạch hốc mũi và giảm phù nề. Bên cạnh đó, mẹ bầu nên sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ, kê cao đầu khi ngủ và tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ hoặc yoga bầu. Nếu các triệu chứng tiến triển nặng gây ảnh hưởng đến giấc ngủ và sức khỏe, mẹ bầu tuyệt đối không tự ý dùng thuốc mà cần khám bác sĩ chuyên khoa để được chỉ định các loại thuốc xịt tại chỗ an toàn cho thai nhi.

Có nên phẫu thuật điều trị viêm mũi vận mạch không?

Phẫu thuật không phải là lựa chọn điều trị ưu tiên ban đầu cho bệnh lý này. Chỉ định phẫu thuật chỉ được cân nhắc khi người bệnh đã trải qua quá trình điều trị nội khoa tích cực bằng các loại thuốc xịt đúng phác đồ nhưng không đạt hiệu quả, hoặc khi tình trạng phì đại cuốn mũi gây nghẹt mũi nghiêm trọng, làm xuất hiện biến chứng như ngưng thở khi ngủ. Các kỹ thuật hiện đại như phẫu thuật thu nhỏ cuốn mũi bằng sóng cao tần (Coblation) hoặc phẫu thuật cắt thần kinh sau mũi (PNN) giúp giảm bớt sự can thiệp thần kinh phó giao cảm, mang lại hiệu quả cải thiện thông thoáng đường thở tốt cho bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo về viêm mũi vận mạch

• World Health Organization
• American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery
• Mayo Clinic
• National Institutes of Health
• British Association of Otorhinolaryngology – Head and Neck Surgery