Viêm gân nhị đầu vai: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị

Viêm gân nhị đầu vai là gì?

Viêm gân nhị đầu vai là tình trạng viêm nhiễm hoặc kích ứng xảy ra ở phần đầu dài của gân cơ nhị đầu – đoạn gân nằm trong rãnh nhị đầu ở mặt trước khớp vai. Cơ nhị đầu có hai đầu bám vào khớp vai, giúp cánh tay thực hiện các động tác gập tay, xoay cẳng tay và hỗ trợ ổn định chỏm xương cánh tay trong ổ khớp.

Tình trạng này gây suy giảm đáng kể phạm vi vận động của vai, làm hạn chế khả năng nâng tay, xoay vai và thực hiện các sinh hoạt thường ngày. Tình trạng này rất ít khi xuất hiện đơn độc; các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng có đến 90% trường hợp viêm gân nhị đầu vai đi kèm với tổn thương chóp xoay hoặc rách sụn chêm ổ khớp vai (SLAP lesion). Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, bệnh có thể tiến triển thành mãn tính, dẫn đến xơ hóa gân, làm yếu cơ cánh tay nặng nề hoặc thậm chí gây đứt gân nhị đầu hoàn toàn.

Nguyên nhân gây ra viêm gân nhị đầu vai

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến bệnh lý này là sự lặp đi lặp lại các vận động qua đầu (overhead activities) khiến gân nhị đầu bị căng dãn quá mức hoặc cọ xát liên tục vào rãnh nhị đầu và dây chằng ngang xương cánh tay.

Bên cạnh nguyên nhân trực tiếp, các yếu tố gián tiếp khác cũng đóng vai trò quan trọng trong việc khởi phát bệnh bao gồm:

• Chấn thương do chèn ép chóp xoay: Tình trạng hẹp khoảng dưới mỏm quạ gây chèn ép cơ học trực tiếp lên đầu dài gân nhị đầu khi giơ tay lên cao, làm gia tăng viêm nhiễm và tổn thương cấu trúc gân.
• Thoái hóa do tuổi tác: Cùng với quá trình lão hóa tự nhiên, sự nuôi dưỡng mạch máu đến gân giảm đi, sợi collagen trong gân mất tính đàn hồi và dễ bị tổn thương dù chỉ chịu tác động nhẹ.
• Bất ổn khớp vai: Độ vững của khớp vai bị suy giảm do giãn dây chằng hoặc tổn thương sụn viền khiến chỏm xương cánh tay di lệch bất thường, làm gia tăng lực xé kéo lên gân nhị đầu.
• Chấn thương cấp tính: Nhận một lực va đập trực tiếp vào vùng vai hoặc cố gắng nâng, kéo một vật quá nặng một cách đột ngột làm gân bị vi rách cấp tính.

Cơ chế

Các cơ chế sinh học và cơ học dẫn đến sự tổn thương gân bao gồm:

• Cơ chế ma sát cơ học và quá tải lặp lại: Sự chuyển động lặp đi lặp lại của cánh tay tạo ra lực ma sát liên tục giữa đầu dài gân nhị đầu và rãnh nhị đầu xương cánh tay. Sự va chạm cơ học này gây tổn thương các vi sợi collagen, kích hoạt đáp ứng viêm cấp tính tại bao gân.
• Cơ chế thiếu máu nuôi cục bộ và thoái hóa sợi: Vùng gân nằm gần vị trí bám vào bờ trên ổ khớp là vùng có ít mạch máu nuôi dưỡng. Khi áp lực cơ học gia tăng liên tục, sự vi tuần hoàn bị cản trở dẫn đến thiếu máu nuôi cục bộ, kích thích thoái hóa dạng mucoid và thay thế các sợi collagen tuýp I lành lặn bằng các sợi collagen tuýp III kém bền vững.

Triệu chứng của viêm gân nhị đầu vai

Triệu chứng phổ biến

Người bệnh thường gặp phải các biểu hiện đặc đặc trưng sau đây:

• Đau nhói mặt trước khớp vai: Cảm giác đau âm ỉ hoặc đau nhói khu trú rõ rệt tại vùng rãnh nhị đầu ở mặt trước vai, có thể lan dọc xuống phía trước cánh tay.
• Đau tăng khi vận động qua đầu: Cơn đau trở nên dữ dội hơn khi thực hiện các động tác vươn tay ra sau, giơ tay qua đầu, xoay ngoài vai hoặc nâng vật nặng.
• Tiếng kêu lách cách hoặc tiếng lật sật: Cảm nhận được tiếng động cơ học ở khớp vai khi di chuyển cánh tay do gân bị trượt bất thường hoặc sưng nề trong rãnh gân.
• Yếu lực cánh tay và cẳng tay: Giảm sức mạnh khi gập khuỷu tay hoặc ngửa cẳng tay, gây khó khăn cho việc cầm nắm hay xách đồ đạc.

Triệu chứng theo mức độ

Dưới đây là bảng phân biệt chi tiết các triệu chứng qua từng giai đoạn tiến triển của bệnh:

Trường hợp đặc biệt

Trong một số hoàn cảnh lâm sàng đặc biệt, các triệu chứng có thể xuất hiện mang tính đặc thù hơn:

• Đứt gân nhị đầu đầu dài hoàn toàn: Người bệnh nghe thấy tiếng “bốp” rách kèm theo cơn đau nhói dữ dội đột ngột, sau đó cơn đau nhanh chóng giảm đi nhưng xuất hiện khối cơ cuộn tròn hình quả bóng ở giữa cánh tay (dấu hiệu Popeye).
• Trật gân nhị đầu ra khỏi rãnh: Xảy ra khi dây chằng ngang bị rách, gân nhảy ra khỏi rãnh gây ra cơn đau nhói cấp tính kèm cảm giác mắc kẹt khớp mỗi khi xoay ngoài cánh tay.

Các biến chứng của viêm gân nhị đầu vai

Đứt gân nhị đầu đầu dài

Khi tình trạng viêm không được kiểm soát kéo dài, cấu trúc vi mô của gân bị thoái hóa nặng nề, làm gân mỏng đi và mất khả năng chịu lực. Chỉ cần một lực co cơ nhẹ đột ngột cũng có thể làm đứt gân hoàn toàn, làm suy giảm vĩnh viễn 10-20% sức mạnh gập khuỷu và ngửa cẳng tay.

Rách chóp xoay thứ phát

Gân nhị đầu đóng vai trò là một trợ thủ đắc lực giúp ổn định đầu xương cánh tay. Khi gân bị tổn thương và mất chức năng, các cơ chóp xoay phải gánh thêm tải trọng lớn hơn, dẫn đến tình trạng quá tải, viêm nhiễm thứ phát và rách cơ chóp xoay.

Hội chứng đông cứng khớp vai

Do phản ứng đau đớn, người bệnh thường có xu hướng bất động cánh tay bị tổn thương. Việc thiếu vận động kéo dài làm cho bao khớp vai bị co rút, dày lên và dính lại, dẫn đến tình trạng đông cứng khớp vai (Frozen Shoulder) làm mất hoàn toàn biên độ vận động.

Teo cơ cánh tay và suy giảm chức năng

Sự đau đớn kết hợp với việc giảm tần suất sử dụng cánh tay khiến các nhóm cơ nhị đầu, cơ delta và cơ chóp xoay bị teo nhỏ theo thời gian, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt và khả năng lao động.

Đối tượng nguy cơ mắc viêm gân nhị đầu vai

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

• Người trung niên và người cao tuổi (từ 40 đến 60 tuổi): Đây là nhóm có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất do sự suy giảm tưới máu sinh lý và quá trình thoái hóa sợi gân diễn ra tự nhiên theo tuổi tác.
• Nam giới: Tỷ lệ mắc bệnh ở nam giới thường cao hơn nữ giới do tần suất tham gia các công việc lao động thể chất nặng và các thể thao đối kháng, lực mạnh nhiều hơn.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

• Vận động viên thể thao chuyên nghiệp và bán chuyên: Các môn thể thao đòi hỏi vận động tay qua đầu liên tục như cầu lông, bóng chuyền, bơi lội, ném bóng bẩy hoặc nâng tạ.
• Người làm nghề lao động chân tay đặc thù: Thợ sơn, thợ mộc, thợ xây dựng, người chuyển vát hàng hóa phải duy trì tư thế giơ tay cao hoặc nâng đồ nặng liên tục.
• Người có thói quen hút thuốc lá: Chất nicotine trong thuốc lá làm co các mạch máu nhỏ, giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng gân nhị đầu, đẩy nhanh tiến trình thoái hóa gân.

Phòng ngừa viêm gân nhị đầu vai

Khởi động và giãn cơ vai đúng kỹ thuật

Luôn thực hiện các bài tập khởi động xoay vai nhẹ nhàng từ 10-15 phút trước khi tập luyện thể thao hoặc thực hiện lao động nặng nhằm gia tăng lưu thông máu và độ linh hoạt cho gân cơ vùng vai.

Điều chỉnh tư thế và kỹ thuật vận động

Tránh các chuyển động nâng vật nặng qua đầu sai tư thế. Giữ đồ vật gần cơ thể khi nâng, tránh dùng lực giật cục mộc cách đột ngột và điều chỉnh kỹ thuật thi đấu trong các môn thể thao như bơi lội hay cầu lông.

Tránh quá tải và nghỉ ngơi hợp lý

Xây dựng chế độ tập luyện và làm việc có khoảng nghỉ xen kẽ. Không nên ép khớp vai hoạt động liên tục ở cường độ cao khi đã có cảm giác mỏi cơ hoặc đau nhẹ ở vùng mặt trước vai.

Tăng cường sức mạnh các nhóm cơ quanh vai

Thực hiện các bài tập củng cố sức mạnh cân bằng cho cả cơ chóp xoay, cơ trám và cơ trâm vai giúp giảm bớt áp lực cơ học tải trực tiếp lên đầu dài gân nhị đầu.

Chẩn đoán viêm gân nhị đầu vai

Khám lâm sàng và các nghiệm pháp chuyên biệt

Bác sĩ thăm khám bằng cách ấn chẩn trực tiếp lên rãnh nhị đầu để kiểm tra điểm đau chói. Kết hợp thực hiện các nghiệm pháp động chuyên khoa như:

• Nghiem pháp Speed (Speed’s test): Bệnh nhân gập vai chống lại lực cản của bác sĩ ở tư thế ngửa cẳng tay; đau ở rãnh nhị đầu cho kết quả dương tính.
• Nghiem pháp Yergason (Yergason’s test): Bệnh nhân chủ động ngửa cẳng tay và xoay ngoài vai chống lại lực cản; giúp phát hiện viêm gân hoặc trật gân ra khỏi rãnh.

Siêu âm khớp vai

Là phương pháp chẩn đoán hình ảnh nhanh chóng, chi tiết và không xâm lấn. Siêu âm cho phép đánh giá trực tiếp độ dày gân, phát hiện tình trạng dịch quanh bao gân, vi rách sợi gân cũng như quan sát sự trật gân nhị đầu ở tư thế động.

Chụp cộng hưởng từ (MRI)

MRI là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán, cung cấp hình ảnh chi tiết toàn diện về các mô mềm xung quanh. Phương pháp này giúp phát hiện chính xác mức độ tổn thương gân, thoái hóa nội gân, rách sụn viền SLAP cũng như các tổn thương chóp xoay đi kèm.

Chụp X-quang khớp vai

Mặc dù không hiển thị trực tiếp gân bị viêm, X-quang giúp bác sĩ loại trừ các tổn thương xương khớp khác như gai xương ở rãnh nhị đầu, hẹp khoảng dưới mỏm quạ hoặc thoái hóa khớp vai.

Điều trị viêm gân nhị đầu vai

Phương pháp y khoa

• Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs): Các thuốc như ibuprofen, naproxen hoặc celecoxib giúp giảm đau và kiểm soát phản ứng viêm cấp tính xung quanh gân.
• Tiêm Corticosteroid quanh gân: Trong trường hợp đau nặng không đáp ứng với thuốc uống, tiêm corticosteroid dưới sự hướng dẫn của siêu âm vào bao gân nhị đầu giúp giảm đau nhanh chóng.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: Áp dụng các liệu pháp nhiệt, sóng siêu âm điều trị, laser cường độ cao kết hợp bài tập giãn cơ và tăng cường lực cơ vai dưới sự giám sát của kỹ thuật viên.
• Can thiệp phẫu thuật nội soi: Chỉ định khi điều trị nội khoa thất bại sau 3-6 tháng. Các kỹ thuật bao gồm cắt lọc gân (Debridement), cố định gân nhị đầu vào xương cánh tay (Tenodesis), hoặc cắt gân nhị đầu (Tenotomy).

Lối sống hỗ trợ

• Chườm lạnh vùng vai bị tổn thương: Áp túi chườm đá lên mặt trước vai 15-20 phút mỗi lần, 3-4 lần mỗi ngày trong giai đoạn đau cấp để giảm bớt sưng phù và xung huyết.
• Nghỉ ngơi và tạm dừng các hoạt động gây đau: Ngừng ngay các bài tập thể thao hoặc công việc đòi hỏi giơ tay qua đầu để gân có thời gian tự hồi phục.
• Chế độ dinh dưỡng chống viêm: Bổ sung các thực phẩm giàu Omega-3, vitamin C, kẽm và collagen hỗ trợ quá trình tái tạo mô gân.

Lưu ý khi điều trị

• Không lạm dụng tiêm Corticosteroid: Tiêm lặp lại quá nhiều lần trực tiếp vào gân có thể làm suy yếu cấu trúc sợi collagen, làm tăng nguy cơ đứt gân đột ngột.
• Tránh vận động quá sớm hoặc quá nặng: Việc quay lại tập luyện quá nhanh trước khi gân phục hồi hoàn toàn có thể khiến bệnh tái phát ở mức độ nghiêm trọng hơn.
• Cẩn trọng khi sử dụng NSAIDs kéo dài: Việc tự ý dùng thuốc giảm đau liên tục có thể gây biến chứng dạ dày, gan và thận.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Một số bệnh lý vùng vai có biểu hiện lâm sàng dễ gây nhầm lẫn với bệnh bao gồm:

• Viêm gân chóp xoay (Rotator cuff tendinitis)
• Viêm túi bao hoạt dịch dưới mỏm quạ (Subacromial bursitis)
• Đông cứng khớp vai (Frozen shoulder)

Phân biệt giữa các bệnh lý

Bảng phân biệt chi tiết dựa trên 5 tiêu chí lâm sàng chính:

Mọi người cũng hỏi

Viêm gân nhị đầu vai bao lâu thì khỏi?

Thời gian hồi phục phụ thuộc vào mức độ tổn thương và phương pháp điều trị. Mức độ nhẹ đến trung bình khi phát hiện sớm thường mất khoảng 4 đến 8 tuần điều trị bảo tồn (nghỉ ngơi, thuốc, vật lý trị liệu) để các sợi gân lành lại. Trường hợp tổn thương mãn tính hoặc có rách gân kèm theo có thể mất từ 3 đến 6 tháng. Nếu phải can thiệp phẫu thuật cắt cố định gân nhị đầu, quá trình phục hồi chức năng hoàn toàn có thể kéo dài từ 4 đến 6 tháng.

Viêm gân nhị đầu vai có cần phẫu thuật không?

Hầu hết các trường hợp (khoảng 80-90%) đều đáp ứng tốt với các phương pháp điều trị bảo tồn không phẫu thuật. Phẫu thuật chỉ được cân nhắc khi điều trị nội khoa và vật lý trị liệu từ 3 đến 6 tháng không mang lại hiệu quả, cơn đau ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, hoặc có tổn thương phối hợp phức tạp như rách chóp xoay lớn, rách sụn viền SLAP nặng, hoặc trật gân nhị đầu tái phát liên tục khỏi rãnh gân.

Bị viêm gân nhị đầu vai nên chườm nóng hay chườm lạnh?

Trong giai đoạn đau cấp tính (vừa chấn thương hoặc đau nhói sưng nề trong 48-72 giờ đầu), bạn nên ưu tiên chườm lạnh để làm co mạch, giảm sưng tấy và xoa dịu cơn đau. Mỗi lần chườm khoảng 15-20 phút. Chườm nóng chỉ nên áp dụng ở giai đoạn mãn tính khi không còn sưng tấy, nhằm mục đích tăng cường lưu thông máu, làm giãn các cơ quanh vai bị co thắt và giảm độ cứng khớp trước khi thực hiện bài tập phục hồi.

Viêm gân nhị đầu vai có gây nguy hiểm không?

Bệnh không nguy hiểm đến tính mạng nhưng ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng cuộc sống và chức năng vận động của tay. Nếu lơ là không điều trị, gân có thể bị thoái hóa xơ chai dẫn đến đứt gân đứt đạc, hình thành biến dạng biến chứng cơ Popeye, hoặc tiến triển thành biến chứng đông cứng khớp vai khiến người bệnh gặp nhiều khó khăn ngay cả trong những sinh hoạt cá nhân đơn giản nhất hàng ngày.

Làm sao để tập luyện an toàn khi bị viêm gân nhị đầu vai?

Khi đang trong đợt viêm, bạn cần ngưng tất cả các bài tập gây đau hoặc yêu cầu nâng tay qua đầu như đẩy ngực, gập tạ tay nặng, hay ném bóng. Hãy bắt đầu bằng các bài tập dao động cánh tay nhẹ nhàng (Con lắc Codman) và tập giãn cơ ngực, cơ vai. Khi cơn đau giảm, hãy duy trì các bài tập củng cố sức mạnh nhóm cơ chóp xoay và cơ trâm vai dưới sự hướng dẫn của chuyên gia phục hồi chức năng, đảm bảo nâng dần cường độ và luôn khởi động kỹ.

Tài liệu tham khảo về viêm gân nhị đầu vai

• American Academy of Orthopaedic Surgeons
• Mayo Clinic
• Cleveland Clinic
• National Center for Biotechnology Information
• Johns Hopkins Medicine