U não

U não là gì?

Khối u não là sự tăng trưởng bất thường của các tế bào trong hoặc xung quanh hệ thần kinh trung ương. Sự phát triển này tạo ra các khối mô chèn ép lên các vùng nhu mô não lành mạnh, làm cản trở sự lưu thông của dịch não tủy (cerebrospinal fluid) và phá hủy các đường dẫn truyền thần kinh. Hệ quả sinh học là cơ thể bị suy giảm nghiêm trọng các chức năng vận động, nhận thức, cảm giác và hành vi, tùy thuộc vào vị trí khối u khu trú.

Vì cấu trúc hộp sọ là một khoang xương cứng có thể tích cố định, bất kỳ sự gia tăng thể tích nào của khối u đều làm tăng áp lực nội sọ (intracranial pressure – ICP). Đây là lý do tại sao bệnh lý này cực kỳ nguy hiểm và có tỷ lệ tử vong cao nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Theo số liệu thống kê từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Hiệp hội U não Quốc tế (IBTA), mỗi năm toàn cầu ghi nhận hơn 300.000 ca mắc mới u hệ thần kinh trung ương, chiếm khoảng 1.6% tổng số ca ung thư mới phát hiện nhưng lại là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do ung thư ở trẻ em và người trưởng thành dưới 40 tuổi.

Nguyên nhân gây ra u não

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra các khối u nguyên phát là do sự đột biến di truyền xảy ra trong cấu trúc DNA của các tế bào não bình thường (như tế bào thần kinh đệm, tế bào màng não hoặc tế bào tuyến yên). Sự biến đổi này làm mất khả năng kiểm soát chu kỳ tế bào, khiến chúng phân chia liên tục và không chết đi theo chương trình tự hủy sinh học (apoptosis).

Ngoài các đột biến tự phát trực tiếp, các nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra một số yếu tố nguyên nhân gián tiếp làm tăng đáng kể nguy cơ hình thành khối u:

• Phơi nhiễm bức xạ ion hóa: Tiếp xúc với tia bức xạ năng lượng cao (như tia X liều cao hoặc phóng xạ nguyên tử) là nguyên nhân môi trường được chứng minh rõ ràng nhất. Việc xạ trị vùng đầu cổ trước đó để điều trị các bệnh lý khác có thể làm tổn thương vĩnh viễn DNA cấu trúc của tế bào thần kinh, kích hoạt các gen sinh ung thư (oncogenes).
• Di căn từ các cơ quan khác: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây u thứ phát ở người trưởng thành. Tế bào ung thư từ các cơ quan như phổi, vú, thận, đại trực tràng hoặc hắc tố da (melanoma) thoát vào hệ tuần hoàn, vượt qua hàng rào máu não để khu trú và phát triển thành các khối u thứ phát trong nhu mô não.
• Hội chứng di truyền gia đình: Các rối loạn di truyền hiếm gặp làm suy yếu khả năng sửa chữa DNA bẩm sinh của cơ thể, tạo điều kiện cho các đột biến tích lũy nhanh chóng, dẫn đến việc hình thành nhiều khối u cùng lúc.

Cơ chế

Cơ chế sinh bệnh học dẫn đến sự hình thành và tiến triển của khối u bao gồm các quá trình sinh học phức tạp sau:

• Sự mất kiểm soát chu kỳ tế bào: Các đột biến làm kích hoạt quá mức các con đường tín hiệu tăng trưởng như EGFR, PI3K/AKT/mTOR hoặc MAPK, đồng thời làm bất hoạt các protein ức chế khối u quan trọng như p53 hoặc Rb, khiến tế bào liên tục nhân đôi bất chấp các tín hiệu dừng lại từ cơ thể.
• Quá trình tăng sinh mạch máu (Angiogenesis): Khi khối u đạt kích thước lớn hơn 2mm, nhu cầu oxy và dưỡng chất tăng cao vượt quá khả năng cung cấp của hệ mạch máu hiện tại. Tế bào u sẽ tiết ra lượng lớn yếu tố tăng trưởng nội mạc mạch máu (VEGF) để kích thích hình thành các mạch máu mới từ hệ tuần hoàn chung nhằm nuôi dưỡng khối u.
• Sự xâm lấn nhu mô và phá hủy hàng rào máu não: Các tế bào u ác tính giải phóng các enzyme phân hủy protein như matrix metalloproteinases (MMPs), cho phép chúng phá hủy ma trận ngoại bào để xâm lấn vào các mô não lân cận, đồng thời làm rò rỉ hàng rào máu nảo (blood-brain barrier), gây ra hiện tượng phù nề não nghiêm trọng xung quanh u.

Triệu chứng của u não

Triệu chứng phổ biến

Triệu chứng lâm sàng xuất hiện do sự chèn ép trực tiếp của khối u lên nhu mô não lân cận hoặc do tình trạng tăng áp lực nội sọ. Các triệu chứng phổ biến nhất được ghi nhận bao gồm:

• Đau đầu dai dẳng và ngày càng trầm trọng: Đây là triệu chứng khởi đầu phổ biến nhất, cơn đau thường dữ dội nhất vào buổi sáng sớm do tình trạng ứ CO2 và phù nề tăng lên khi nằm ngủ, đau không đáp ứng với các thuốc giảm đau thông thường.
• Buồn nôn và nôn mửa dữ dội: Xuất hiện đột ngột vào buổi sáng, thường là nôn vọt (nôn không báo trước và không liên quan đến bữa ăn) do áp lực nội sọ kích thích trực tiếp vào trung tâm nôn ở hành tủy.
• Co giật và động kinh: Cơn co giật có thể là cục bộ ở một nhóm cơ hoặc co giật toàn thể, xuất hiện lần đầu tiên ở người trưởng thành hoàn toàn khỏe mạnh, không có tiền sử chấn thương sọ não trước đó.
• Suy giảm chức năng vận động và cảm giác: Yếu liệt nửa người, tê bì một bên tay hoặc chân, mất khả năng phối hợp động tác và mất thăng bằng khi đi lại do khối u đè ép vào vùng vỏ não vận động hoặc tiểu não.
• Rối loạn thị giác và ngôn ngữ: Nhìn mờ, nhìn đôi (song thị), mất thị trường ngoại vi, hoặc gặp khó khăn lớn trong việc tìm từ ngữ, phát âm không rõ ràng hoặc không hiểu lời nói của người khác.

Triệu chứng theo mức độ

Sự biểu hiện của các triệu chứng thay đổi rõ rệt tùy theo tốc độ phát triển và kích thước của khối u qua các mức độ cụ thể:

Trường hợp đặc biệt

Ở một số vị trí giải phẫu đặc biệt hoặc nhóm tuổi nhất định, khối u sẽ biểu hiện bằng các triệu chứng lâm sàng đặc thù:

• U tuyến yên (Pituitary tumors): Gây ra các rối loạn nội tiết nghiêm trọng như tiết sữa bất thường ở phụ nữ không nuôi con nhỏ, vô kinh, giảm ham muốn tình dục, bất lực ở nam giới, hoặc hội chứng Cushing. Chèn ép vào giao thoa thị giác kế cận gây mất thị lực nửa ngoài của cả hai mắt (bán manh thái dương).
• U vùng thân não (Brainstem tumors): Gây liệt các dây thần kinh sọ dẫn đến lác mắt, liệt mặt, mất cảm giác da mặt, nuốt nghẹn, sặc khi uống nước, rối loạn nhịp thở và nhịp tim do thân não là nơi chứa các trung tâm sinh mạng cốt lõi của cơ thể.
• Khối u thần kinh ở trẻ em (Pediatric brain tumors): Trẻ chưa đóng thóp sẽ có biểu hiện thóp phồng phập phồng, kích thước vòng đầu tăng nhanh bất thường, nôn trớ liên tục khi thay đổi tư thế, chậm phát triển vận động, hay quấy khóc và có dấu hiệu mắt mặt trời lặn (sunset eyes).

Các biến chứng của u não

Phù não và tăng áp lực nội sọ cấp tính

Sự phát triển của khối u cùng với các mạch máu u bị rò rỉ làm tích tụ lượng lớn dịch trong nhu mô não xung quanh. Điều này gây ra tình trạng phù não nghiêm trọng, làm tăng áp lực nội sọ vượt mức tự điều hòa của cơ thể. Hệ quả là nhu mô não bị đẩy lệch khỏi vị trí bình thường, dẫn đến biến chứng thoát vị não qua các khe tự nhiên (như thoát vị thùy thái dương qua lều tiểu não hoặc thoát vị hạnh nhân tiểu não vào lỗ chẩm), chèn ép trực tiếp hành tủy gây ngừng thở và tử vong đột ngột.

Động kinh kháng trị

Sự kích thích cơ học liên tục của khối u và tình trạng thiếu máu cục bộ, phù nề xung quanh u làm biến đổi tính thấm màng tế bào thần kinh, tạo ra các ổ phóng điện bất thường cường độ cao. Cơn co giật lặp đi lặp lại không chỉ gây nguy hiểm do chấn thương ngã mà còn có thể tiến triển thành trạng thái động kinh liên tục (status epilepticus). Đây là một cấp cứu nội khoa nghiêm trọng gây thiếu oxy não diện rộng, dẫn đến tổn thương vỏ não không thể phục hồi.

Tổn thương thần kinh khu trú vĩnh viễn

Khi khối u xâm lấn trực tiếp hoặc chèn ép kéo dài làm hoại tử các bó dẫn truyền thần kinh và các trung tâm chức năng quan trọng. Biến chứng này để lại những di chứng nặng nề suốt đời cho người bệnh như liệt hoàn toàn nửa người, mất khả năng phối hợp động tác (thất điều), mất thị lực hoàn toàn, điếc, hoặc mất khả năng ngôn ngữ (aphasia), khiến người bệnh mất hoàn toàn khả năng tự chăm sóc bản thân.

Suy giảm nhận thức và thay đổi nhân cách sâu sắc

Đặc biệt đối với các khối u khu trú ở thùy trán hoặc thùy thái dương – nơi kiểm soát hành vi, cảm xúc và trí nhớ dài hạn. Khối u phá hủy các kết nối thần kinh phức tạp, dẫn đến tình trạng suy giảm trí nhớ nghiêm trọng, mất khả năng phán đoán, trầm cảm, lo âu kéo dài, hoặc thay đổi tính cách hoàn toàn từ hiền lành sang hung hãn, kích động, gây ảnh hưởng nặng nề đến các mối quan hệ gia đình và xã hội.

Đối tượng nguy cơ mắc u não

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

Bệnh lý này có thể xuất hiện ở bất kỳ độ tuổi nào, tuy nhiên tần suất mắc bệnh có sự khác biệt rõ rệt theo các nhóm đối tượng:

• Người cao tuổi (Từ 65 đến 85 tuổi): Đây là nhóm có tỷ lệ mắc các khối u nguyên phát ác tính (như u nguyên bào đệm glioblastoma) và u di căn cao nhất. Nguyên nhân là do quá trình lão hóa tế bào tích lũy nhiều đột biến gen theo thời gian và sự suy yếu của hệ miễn dịch trong việc phát hiện tế bào lạ.
• Trẻ em (Từ 0 đến 14 tuổi): Mặc dù số lượng ca mắc tuyệt đối thấp hơn người lớn, u hệ thần kinh trung ương lại là loại ung thư phổ biến thứ hai ở trẻ em (chỉ sau ung thư máu). Các u thường gặp ở trẻ em là u tủy bào (medulloblastoma) và u sao bào tiểu não.
• Nam giới: Có tỷ lệ mắc các loại u tế bào thần kinh đệm ác tính (glioma) cao hơn đáng kể so với nữ giới, liên quan đến các yếu tố nội tiết nam hoặc sự khác biệt trong phơi nhiễm môi trường làm việc độc hại.
• Nữ giới: Mặc dù có tỷ lệ u ác tính thấp hơn nam giới, nữ giới lại có nguy cơ mắc u màng não (meningioma) – một loại u đa phần lành tính – cao gấp đôi nam giới, do sự hiện diện phong phú của các thụ thể progesterone và estrogen trên tế bào màng não.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

Các yếu tố nguy cơ khác làm tăng khả năng mắc bệnh bao gồm:

• Người mắc các hội chứng di truyền hiếm gặp: Những cá nhân mang đột biến gen dòng mầm bẩm sinh như u xơ thần kinh type 1 và 2 (NF1, NF2), hội chứng Li-Fraumeni (đột biến gen TP53), hoặc bệnh Von Hippel-Lindau có nguy cơ cực kỳ cao xuất hiện nhiều khối u thần kinh từ khi còn rất trẻ.
• Công nhân công nghiệp hóa chất: Những người làm việc trong môi trường lọc dầu, sản xuất cao su, nhựa, hoặc thuốc trừ sâu thường xuyên hít phải các dung môi hữu cơ độc hại như formaldehyde, acrylonitrile hoặc vinyl chloride có nguy cơ mắc bệnh cao hơn cộng đồng.
• Người bị suy giảm miễn dịch nặng: Bệnh nhân nhiễm HIV giai đoạn AIDS hoặc người dùng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài sau ghép tạng có nguy cơ rất cao mắc u lympho nguyên phát ở hệ thần kinh trung ương (primary CNS lymphoma) do hệ thống miễn dịch không thể kiểm soát sự nhân lên của virus Epstein-Barr (EBV).

Phòng ngừa u não

Tránh tiếp xúc tối đa với bức xạ ion hóa

Hạn chế thực hiện các xét nghiệm hình ảnh sử dụng tia X liều cao như chụp cắt lớp vi tính (CT scan) vùng đầu cổ trừ khi thực sự có chỉ định y khoa bắt buộc từ bác sĩ. Đối với những người làm việc trong môi trường y tế hoặc công nghiệp có nguồn phóng xạ, phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định an toàn lao động, sử dụng đầy đủ các trang thiết bị bảo hộ chống phóng xạ như áo chì, tấm chắn chì để bảo vệ vùng đầu cổ khỏi tác hại của tia xạ.

Hạn chế tiếp xúc trực tiếp với hóa chất độc hại trong công nghiệp

Sử dụng các phương tiện bảo hộ cá nhân đạt chuẩn như mặt nạ lọc khí chuyên dụng, găng tay chống hóa chất và quần áo bảo hộ khi phải làm việc với các dung môi hữu cơ, hóa chất alkyl hóa, thuốc trừ sâu hoặc các hợp chất gốc nitroso. Đảm bảo hệ thống thông gió tại nhà xưởng hoạt động liên tục để giảm thiểu tối đa nồng độ hơi hóa chất độc hại trong không khí hít thở.

Duy trì lối sống lành mạnh bảo vệ tế bào thần kinh

Thiết lập chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau xanh đậm, các loại quả mọng (việt quất, dâu tây), hạt dinh dưỡng để trung hòa các gốc tự do gây tổn thương DNA tế bào. Tập thể dục đều đặn giúp tăng cường tuần hoàn máu não, ngủ đủ giấc từ 7-8 tiếng mỗi ngày để hệ thống glymphatic trong não thực hiện tốt chức năng đào thải độc tố sinh học, tránh xa khói thuốc lá và hạn chế tối đa uống rượu bia.

Chẩn đoán u não

Khám lâm sàng thần kinh toàn diện

Đây là bước đầu tiên và cực kỳ quan trọng. Bác sĩ chuyên khoa sẽ tiến hành kiểm tra chi tiết các chức năng thần kinh bao gồm: đánh giá thị lực, thính lực, sự phối hợp vận động (nghiệm pháp ngón tay chỉ mũi), khả năng giữ thăng bằng, kiểm tra các phản xạ gân xương và trương lực cơ. Sự phát hiện bất thường ở bất kỳ chức năng nào sẽ giúp bác sĩ định khu chính xác vị trí tổn thương trong não bộ để chỉ định các xét nghiệm hình ảnh tiếp theo.

Chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não

Chụp cộng hưởng từ được coi là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán hình ảnh u não. MRI sử dụng từ trường mạnh và sóng vô tuyến để tái tạo hình ảnh cấu trúc não chi tiết dưới nhiều lát cắt khác nhau. Việc tiêm thuốc cản từ (gadolinium) giúp làm rõ ranh giới của khối u, đánh giá mức độ tưới máu và phân biệt rõ ràng giữa mô u với vùng phù nề xung quanh. Các kỹ thuật tiên tiến như MRI phổ (MRS) giúp đánh giá thành phần hóa học trong u, MRI chức năng (fMRI) giúp định vị các vùng não kiểm soát ngôn ngữ và vận động sát khối u để lập kế hoạch phẫu thuật an toàn.

Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan) sọ não

CT scan sử dụng tia X quay quanh đầu để tạo ra các hình ảnh cắt ngang của não bộ. Mặc dù độ phân giải mô mềm không tốt bằng MRI, CT scan lại có giá trị rất lớn trong các trường hợp cấp cứu nhờ thời gian thực hiện nhanh chóng. Phương pháp này giúp phát hiện nhanh tình trạng xuất huyết cấp tính trong khối u, vôi hóa trong u hoặc các tổn thương phá hủy xương sọ lân cận do khối u xâm lấn, đồng thời là lựa chọn thay thế bắt buộc cho những bệnh nhân có chống chỉ định chụp MRI (như người đặt máy tạo nhịp tim hoặc mảnh kim loại trong người).

Sinh thiết khối u não

Sinh thiết là phương pháp duy nhất để xác định chính xác bản chất giải phẫu bệnh của khối u (lành tính hay ác tính, loại tế bào gì và độ mô học ác tính là bao nhiêu). Quá trình này có thể được thực hiện bằng cách khoan một lỗ nhỏ trên xương sọ và dùng kim sinh thiết dưới sự dẫn đường của hệ thống định vị không gian ba chiều (stereotactic biopsy), hoặc lấy mẫu bệnh phẩm trực tiếp trong quá trình phẫu thuật mở hộp sọ để cắt bỏ u.

Điều trị u não

Phương pháp y khoa

Việc lựa chọn phác đồ điều trị phụ thuộc vào loại u, kích thước, vị trí và tình trạng sức khỏe chung của bệnh nhân, thường phối hợp nhiều phương pháp điều trị đa mô thức:

• Phẫu thuật ngoại khoa (Craniotomy): Đây là phương pháp điều trị hàng đầu đối với hầu hết các khối u có thể tiếp cận được. Mục tiêu là cắt bỏ tối đa thể tích khối u một cách an toàn nhất mà không làm tổn thương các vùng não lành xung quanh. Với sự hỗ trợ của các công nghệ hiện đại như hệ thống định vị thần kinh (neuronavigation), kính hiển vi phẫu thuật siêu vi và phẫu thuật thức tỉnh (awake craniotomy), các phẫu thuật viên có thể loại bỏ khối u ở các vùng chức năng nhạy cảm với tỷ lệ biến chứng thấp nhất.
• Xạ trị (Radiation therapy): Sử dụng các chùm tia bức xạ năng lượng cao để phá hủy cấu trúc DNA của tế bào u, ngăn chặn sự phân chia của chúng. Xạ trị có thể thực hiện trên toàn bộ não (đối với u di căn nhiều ổ) hoặc xạ trị định vị lập thể (stereotactic radiosurgery – SRS như dao Gamma Knife, CyberKnife). SRS cho phép hội tụ liều bức xạ cực cao chính xác vào khối u chỉ trong một hoặc vài lần chiếu, giảm thiểu tối đa tổn thương cho mô não lành xung quanh.
• Hóa trị (Chemotherapy): Sử dụng các thuốc gây độc tế bào để tiêu diệt tế bào u đang phân chia. Thách thức lớn nhất của hóa trị là vượt qua hàng rào máu não. Thuốc temozolomide (Temodar) dạng uống là một trong những loại hóa trị phổ biến nhất nhờ khả năng thấm qua hàng rào máu não rất tốt, thường được chỉ định phối hợp đồng thời và sau xạ trị trong điều trị u nguyên bào đệm ác tính.
• Liệu pháp nhắm trúng đích và miễn dịch: Tập trung tấn công vào các đặc điểm phân tử cụ thể của tế bào u. Ví dụ, bevacizumab (Avastin) là kháng thể đơn dòng ngăn chặn yếu tố VEGF, làm ngừng quá trình tăng sinh mạch máu nuôi u, từ đó thu nhỏ kích thước u và giảm tình trạng phù não nghiêm trọng. Các nghiên cứu về vắc-xin u não và liệu pháp tế bào T chuyển gen (CAR-T) cũng đang mở ra nhiều cơ hội điều trị mới hứa hẹn.

Lối sống hỗ trợ

Bên cạnh các can thiệp y khoa tích cực, việc áp dụng lối sống hỗ trợ đóng vai trò quan trọng giúp nâng cao thể trạng và cải thiện chất lượng sống cho bệnh nhân:

• Chế độ dinh dưỡng cân đối và kháng viêm: Tăng cường bổ sung các thực phẩm giàu axit béo omega-3 (cá béo, hạt lanh), rau củ quả tươi giàu polyphenol kháng viêm. Hạn chế tối đa các loại đường tinh luyện, chất béo bão hòa và thực phẩm chế biến sẵn vì chúng có thể thúc đẩy phản ứng viêm và cung cấp năng lượng cho sự phát triển của tế bào ác tính.
• Tập vật lý trị liệu và phục hồi chức năng thần kinh: Bệnh nhân sau phẫu thuật hoặc điều trị thường gặp các di chứng yếu liệt chi, mất thăng bằng hoặc khó khăn trong phát âm. Việc kiên trì thực hiện các bài tập vận động trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu dưới sự hướng dẫn của chuyên gia giúp kích hoạt tính dẻo của não bộ (neuroplasticity), khôi phục tối đa các chức năng bị tổn thương.
• Chăm sóc sức khỏe tâm lý tinh thần: Bệnh nhân thường phải đối mặt với lo âu, trầm cảm nặng nề. Việc tham gia các nhóm hỗ trợ bệnh nhân, thực hành thiền định, yoga nhẹ nhàng hoặc tư vấn tâm lý chuyên sâu giúp người bệnh giải tỏa căng thẳng, duy trì tinh thần lạc quan chiến đấu với bệnh tật.

Lưu ý khi điều trị

Trong suốt quá trình điều trị y khoa phức tạp, bệnh nhân và người nhà cần lưu ý các vấn đề sau:

• Tuân thủ tuyệt đối lịch trình điều trị của bác sĩ: Không được tự ý ngưng thuốc, giảm liều thuốc chống động kinh hay thuốc giảm phù nề (corticosteroid), hoặc trì hoãn các đợt xạ trị, hóa trị để sử dụng các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng khoa học, tránh nguy cơ khối u bùng phát nhanh không thể kiểm soát.
• Theo dõi chặt chẽ các tác dụng phụ của thuốc điều trị: Sử dụng corticosteroid kéo dài có thể gây tăng đường huyết, loãng xương, loét dạ dày và tăng nguy cơ nhiễm trùng. Hóa trị có thể gây suy tủy, giảm bạch cầu. Bệnh nhân cần được xét nghiệm công thức máu định kỳ và thông báo ngay cho bác sĩ điều trị khi có các dấu hiệu bất thường như sốt cao, chảy máu dưới da hoặc đau bụng dữ dội.
• Tái khám định kỳ bằng chẩn đoán hình ảnh đúng hẹn: Việc chụp MRI sọ não định kỳ sau điều trị là bắt buộc để theo dõi sát tiến triển của khối u, phát hiện sớm dấu hiệu tái phát hoặc phân biệt tình trạng giả tiến triển (pseudoprogression) do phản ứng của mô não với xạ trị để có phương án xử trí kịp thời.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Có một số bệnh lý tổn thương thần kinh trung ương có các biểu hiện lâm sàng dễ gây nhầm lẫn với sự xuất hiện của một khối u trong não bộ, bao gồm:

• Đột quỵ não (Stroke): Bao gồm nhồi máu não hoặc xuất huyết não, xảy ra do sự tắc nghẽn hoặc vỡ mạch máu não đột ngột, làm ngắt quãng dòng máu nuôi dưỡng nhu mô não và gây ra các triệu chứng thần kinh khu trú cấp tính.
• Áp xe não (Brain abscess): Là một ổ mủ khu trú trong nhu mô não do nhiễm trùng vi khuẩn, nấm hoặc ký sinh trùng gây ra, tạo thành một khối choán chỗ có vỏ bọc kèm theo phản ứng viêm và phù nề não rất mạnh xung quanh.
• Bệnh xơ cứng rải rác (Multiple Sclerosis – MS): Là một bệnh lý tự miễn mạn tính của hệ thần kinh trung ương, trong đó hệ miễn dịch tấn công và phá hủy bao myelin bảo vệ các sợi thần kinh, tạo ra các mảng xơ cứng rải rác trong não và tủy sống.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Để phân biệt chính xác giữa các bệnh lý này, các bác sĩ dựa trên các tiêu chí lâm sàng và cận lâm sàng cụ thể sau:

Mọi người cũng hỏi

U não có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Khả năng chữa khỏi hoàn toàn phụ thuộc rất lớn vào tính chất mô học của khối u (lành tính hay ác tính), kích thước, vị trí của khối u trong não và thời điểm phát hiện bệnh. Đối với các khối u lành tính (như u màng não độ I), nếu khối u ở vị trí thuận lợi về mặt giải phẫu và được phẫu thuật viên cắt bỏ toàn bộ, bệnh nhân có thể được chữa khỏi hoàn toàn và có tuổi thọ bình thường như người khỏe mạnh. Ngược lại, đối với các khối u ác tính xâm lấn mạnh (như u nguyên bào đệm glioblastoma), việc điều trị khỏi hoàn toàn là cực kỳ khó khăn do các tế bào ác tính thường thâm nhiễm sâu vào nhu mô não lành xung quanh mà mắt thường và kính hiển vi không thể phân biệt hết, dẫn đến tỷ lệ tái phát rất cao ngay cả sau khi đã phẫu thuật triệt để kết hợp xạ trị và hóa trị tích cực. Đối với những trường hợp này, mục tiêu điều trị là kiểm soát sự phát triển của khối u tối đa, kéo dài thời gian sống và duy trì chất lượng cuộc sống tốt nhất cho bệnh nhân bằng các phác đồ đa mô thức tiên tiến.

Dấu hiệu nhận biết bệnh ở giai đoạn đầu là gì?

Ở giai đoạn đầu, các biểu hiện lâm sàng thường rất nghèo nàn, diễn tiến âm thầm và dễ bị người bệnh chủ quan bỏ qua hoặc nhầm lẫn với các bệnh lý thông thường khác. Dấu hiệu sớm và phổ biến nhất là những cơn đau đầu dai dẳng, xuất hiện thường xuyên hơn, đau nhiều nhất vào buổi sáng sớm ngay khi thức dậy hoặc đau tăng lên khi ho, hắt hơi, gắng sức. Cơn đau đầu này thường đi kèm cảm giác buồn nôn hoặc nôn vọt nhẹ thoáng qua mà không liên quan đến các vấn đề về đường tiêu hóa. Một số người bệnh có thể nhận thấy sự thay đổi nhẹ về tâm tính, suy giảm trí nhớ gần, khó tập trung khi làm việc hoặc thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, uể oải vô cớ. Ngoài ra, tùy thuộc vào vị trí khối u chèn ép, bệnh nhân có thể gặp các dấu hiệu khu trú sớm như nhìn mờ nhẹ, nhìn đôi (song thị), thỉnh thoảng tê bì hoặc yếu nhẹ một bên tay chân làm rơi đồ vật, hoặc xuất hiện một cơn co giật nhẹ lần đầu tiên trong đời. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ này, người bệnh cần đi khám chuyên khoa thần kinh để chụp MRI kiểm tra sớm.

Bệnh u não lành tính có nguy hiểm không?

Mặc dù các khối u lành tính phát triển rất chậm, có ranh giới rõ ràng và không di căn xâm lấn sang các cơ quan khác của cơ thể, chúng vẫn cực kỳ nguy hiểm và có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được can thiệp điều trị phù hợp. Nguyên nhân là do cấu trúc hộp sọ của chúng ta là một khoang xương cứng có thể tích cố định không thể giãn nở. Khi khối u lành tính tăng dần kích thước, nó sẽ chiếm chỗ và chèn ép trực tiếp vào các nhu mô não lành mạnh xung quanh, gây phù nề, cản trở sự lưu thông của dịch não tủy dẫn đến hội chứng tăng áp lực nội sọ nghiêm trọng. Đặc biệt, nếu khối u lành tính nằm ở những vị trí hiểm yếu của não bộ như vùng thân não, vùng hạ đồi, góc cầu tiểu não hoặc vùng tuyến yên, chúng sẽ nhanh chóng chèn ép vào các trung tâm điều hòa hô hấp, nhịp tim, các dây thần kinh sọ và dây thần kinh thị giác. Điều này gây ra các biến chứng nặng nề như mù lòa, liệt vận động, rối loạn nuốt, hôn mê sâu và tử vong nhanh chóng nếu không được phẫu thuật giải áp kịp thời.

Người bị u ác tính sống được bao lâu?

Tiên lượng sống của bệnh nhân mắc u ác tính phụ thuộc vào nhiều yếu tố bao gồm: loại u cụ thể (độ ác tính mô học theo WHO), tuổi tác của bệnh nhân, vị trí khối u có thể can thiệp phẫu thuật tối đa được hay không và khả năng đáp ứng của khối u với các liệu pháp hóa – xạ trị sau mổ. Đối với loại u não ác tính nguyên phát phổ biến nhất và có độ ác tính cao nhất ở người lớn là u nguyên bào đệm (Glioblastoma – độ IV), thời gian sống trung bình của bệnh nhân sau khi được điều trị tích cực bằng phẫu thuật cắt u tối đa kết hợp xạ trị và hóa trị bằng Temozolomide là khoảng 12 đến 15 tháng, với tỷ lệ sống sót sau 5 năm chỉ khoảng 5-10%. Tuy nhiên, đối với các loại u tế bào thần kinh đệm có độ ác tính thấp hơn (như Astrocytoma độ II hoặc Oligodendroglioma), người bệnh hoàn toàn có thể sống thêm từ 5 đến 15 năm hoặc lâu hơn nữa nếu được kiểm soát tốt bằng các phương pháp điều trị thích hợp. Các nghiên cứu lâm sàng về liệu pháp miễn dịch và liệu pháp nhắm trúng đích đang mở ra nhiều hy vọng kéo dài thời gian sống cho bệnh nhân ác tính.

Chi phí mổ u não tại Việt Nam khoảng bao nhiêu?

Chi phí phẫu thuật mổ u ở Việt Nam dao động rất lớn, phụ thuộc vào độ phức tạp của ca mổ (vị trí khối u nông hay sâu, u lành hay ác tính), phương pháp phẫu thuật được lựa chọn (mổ mở thông thường, phẫu thuật nội soi qua xoang bướm, phẫu thuật có sử dụng hệ thống định vị GPS neuronavigation hay phẫu thuật thức tỉnh), thời gian nằm viện hồi sức cấp cứu sau mổ và cơ sở y tế thực hiện (bệnh viện công lập hay bệnh viện tư nhân). Thông thường, một ca phẫu thuật mở hộp sọ cắt u cơ bản tại các bệnh viện công lập tuyến trung ương lớn có mức chi phí dao động từ 30 triệu đến 80 triệu đồng. Đối với các ca phẫu thuật sử dụng công nghệ cao như xạ phẫu định vị bằng dao Gamma (Gamma Knife) hay CyberKnife, chi phí có thể từ 100 triệu đến 150 triệu đồng cho một lần can thiệp. Tổng chi phí điều trị thực tế sẽ tăng lên rất nhiều nếu người bệnh cần phải nằm hồi sức tích cực kéo dài, sử dụng các loại thuốc chống thải ghép, thuốc đích, hoặc phải thực hiện thêm các đợt hóa trị, xạ trị gia tốc sau mổ. Bệnh nhân có thẻ Bảo hiểm y tế đúng tuyến sẽ được quỹ bảo hiểm chi trả một phần lớn các danh mục kỹ thuật cao này, giúp giảm bớt gánh nặng tài chính đáng kể cho gia đình.

Làm thế nào để phân biệt đau đầu do u não với đau đầu thông thường?

Đau đầu do khối u trong não bộ có những đặc điểm bệnh lý rất khác biệt so với các cơn đau đầu thông thường như đau đầu do căng thẳng (tension headache) hay đau nửa đầu (migraine). Đau đầu thông thường thường xuất hiện thành từng cơn ngắn, đau có tính chất mạch đập, thường liên quan đến trạng thái căng thẳng thần kinh, mất ngủ hoặc thay đổi thời tiết, và nhanh chóng thuyên giảm sau khi người bệnh nghỉ ngơi hoặc sử dụng các thuốc giảm đau thông thường như paracetamol hay ibuprofen. Trong khi đó, cơn đau đầu do khối u trong não là do tình trạng tăng áp lực nội sọ gây ra, nên đau có tính chất dai dẳng, liên tục và ngày càng tăng dần cả về tần suất lẫn mức độ dữ dội theo thời gian khi khối u lớn dần lên. Cơn đau thường tồi tệ nhất vào buổi sáng sớm ngay khi thức dậy do tư thế nằm làm tăng lượng máu lên não và tăng phù nề não, đau có thể làm bệnh nhân tỉnh giấc giữa đêm. Cơn đau đầu do khối u thường đi kèm cảm giác buồn nôn, nôn vọt đột ngột, đau tăng lên rõ rệt khi người bệnh ho, hắt hơi, rặn đại tiện hoặc thay đổi tư thế đầu đột ngột, và hoàn toàn không đáp ứng với các thuốc giảm đau thông thường.

Tài liệu tham khảo về u não

• World Health Organization
• Mayo Clinic
• Cleveland Clinic
• American Brain Tumor Association
• National Cancer Institute
• National Health Service
• American Cancer Society