Quai bị

Quai bị là gì?

Quai bị là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus quai bị (Mumps virus) thuộc họ Paramyxoviridae gây ra. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng sưng đau một hoặc nhiều tuyến nước bọt, phổ biến nhất là tuyến mang tai. Theo các nghiên cứu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trước khi có chương trình tiêm chủng mở rộng, quai bị là nguyên nhân hàng đầu gây viêm màng não do virus ở trẻ em. Bệnh có thể gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe sinh sản và hệ thần kinh nếu không được kiểm soát kịp thời. Dữ liệu y tế cho thấy tỷ lệ biến chứng viêm tinh hoàn ở nam giới sau tuổi dậy thì mắc bệnh có thể lên đến 20-30%, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán và chăm sóc y tế đúng cách.

Nguyên nhân gây ra Quai bị

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh quai bị là do sự xâm nhập của virus quai bị (Mumps virus), một loại virus chứa RNA thuộc chi Orthorubulavirus. Bên cạnh nguyên nhân chính này, các yếu tố gián tiếp thúc đẩy sự bùng phát bệnh bao gồm:

• Môi trường sống đông đúc như trường học, ký túc xá hoặc doanh trại quân đội làm tăng khả năng tiếp xúc với các giọt bắn đường hô hấp chứa virus, dẫn đến tốc độ lây lan nhanh chóng trong cộng đồng.
• Tình trạng chưa được tiêm chủng hoặc tiêm chủng không đầy đủ khiến cơ thể không có kháng thể bảo vệ, dẫn đến việc virus dễ dàng tấn công và gây bệnh khi có phơi nhiễm.
• Hệ thống miễn dịch suy yếu do các bệnh lý nền hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh và làm trầm trọng thêm các triệu chứng lâm sàng.

Cơ chế

Cơ chế bệnh sinh của quai bị được mô tả chi tiết qua quá trình xâm nhập và nhân lên của virus trong cơ thể người:

• Sự xâm nhập và nhân lên ban đầu xảy ra khi virus đi vào cơ thể qua đường hô hấp, bám vào biểu mô niêm mạc của đường hô hấp trên và bắt đầu nhân lên tại các hạch bạch huyết vùng lân cận.
• Giai đoạn nhiễm máu (Viremia) diễn ra khi virus đạt đủ số lượng và phóng thích vào máu, từ đó theo dòng tuần hoàn lan tỏa đến các cơ quan đích có ái lực cao như tuyến nước bọt, tinh hoàn, buồng trứng, tụy và hệ thần kinh trung ương.
• Phản ứng viêm tại cơ quan đích dẫn đến tình trạng phù nề, thâm nhiễm tế bào lympho và hoại tử tế bào biểu mô ống tuyến, gây ra các triệu chứng sưng đau đặc trưng và các biến chứng chức năng tại cơ quan bị ảnh hưởng.

Triệu chứng của Quai bị

Triệu chứng phổ biến

Triệu chứng của bệnh thường xuất hiện sau giai đoạn ủ bệnh từ 12 đến 25 ngày. Các dấu hiệu điển hình bao gồm:

• Sưng tuyến mang tai là triệu chứng đặc trưng nhất, thường bắt đầu ở một bên sau đó lan sang bên kia, làm biến dạng khuôn mặt và gây đau khi nhai hoặc nuốt.
• Sốt cao đột ngột thường dao động từ 38°C đến 40°C, đi kèm với cảm giác mệt mỏi và suy nhược cơ thể kéo dài trong vài ngày đầu phát bệnh.
• Đau đầu và đau cơ gây khó chịu và hạn chế vận động, là kết quả của phản ứng viêm toàn thân do sự hiện diện của virus trong máu.
• Chán ăn và khô miệng do các tuyến nước bọt bị viêm giảm khả năng tiết dịch, gây ảnh hưởng đến quá trình tiêu hóa ban đầu và vị giác.

Triệu chứng theo mức độ

Trường hợp đặc biệt

Trong một số trường hợp nghiên cứu lâm sàng, quai bị có thể biểu hiện khác thường:

• Nhiễm trùng không triệu chứng chiếm khoảng 20-30% các ca mắc, người bệnh không có biểu hiện lâm sàng rõ rệt nhưng vẫn có khả năng lây truyền virus cho người khác.
• Viêm tinh hoàn đơn độc xảy ra ở một số nam giới sau dậy thì mà không có tình trạng sưng tuyến mang tai trước đó, gây khó khăn cho việc chẩn đoán phân biệt ban đầu.

Đường lây truyền của Quai bị

Bệnh quai bị lây lan chủ yếu qua các con đường sau:

Đường hô hấp (Trực tiếp)

Đây là con đường lây truyền phổ biến nhất. Virus tồn tại trong các giọt bắn nhỏ li ti được phát tán ra không khí khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc thở mạnh. Người lành hít phải các giọt bắn này sẽ bị nhiễm virus. Giai đoạn lây lan mạnh nhất là từ 2 ngày trước khi triệu chứng sưng tuyến mang tai xuất hiện cho đến 5 ngày sau đó.

Tiếp xúc gián tiếp (Vật dụng)

Virus quai bị có thể tồn tại trên các bề mặt vật dụng như khăn tay, ly uống nước, đồ chơi hoặc dụng cụ ăn uống. Nếu người lành chạm vào các vật dụng chứa dịch tiết mũi họng của người bệnh rồi đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng, virus sẽ xâm nhập vào cơ thể và gây bệnh.

Các biến chứng của Quai bị

Nếu không được chăm sóc và theo dõi đúng cách, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm:

Viêm tinh hoàn và mào tinh hoàn

Biến chứng này thường gặp ở nam giới sau tuổi dậy thì (chiếm khoảng 15-30%). Tình trạng viêm thường xảy ra ở một bên, gây sưng đau dữ dội và sốt cao. Trong một số ít trường hợp, nó có thể dẫn đến teo tinh hoàn, ảnh hưởng đến số lượng và chất lượng tinh trùng, mặc dù hiếm khi gây vô sinh hoàn toàn nếu chỉ bị một bên.

Viêm buồng trứng

Xảy ra ở khoảng 5% phụ nữ sau dậy thì mắc bệnh. Triệu chứng bao gồm đau bụng dưới và sốt. Biến chứng này thường không dẫn đến vô sinh nhưng cần được theo dõi để tránh các vấn đề về sức khỏe sinh sản về lâu dài.

Viêm màng não và viêm não

Đây là những biến chứng thần kinh nghiêm trọng. Virus tấn công vào hệ thần kinh trung ương gây đau đầu, cứng cổ, nôn mửa và thay đổi ý thức. Phần lớn các trường hợp viêm màng não do quai bị có tiên lượng tốt, nhưng viêm não có thể để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn.

Điếc tai vĩnh viễn

Dù hiếm gặp (tỷ lệ khoảng 1/15.000), nhưng virus quai bị có thể gây tổn thương ốc tai hoặc dây thần kinh thính giác, dẫn đến mất thính lực đột ngột và thường là vĩnh viễn ở một hoặc cả hai bên tai.

Đối tượng nguy cơ mắc Quai bị

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

• Trẻ em từ 5 đến 9 tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất do hệ miễn dịch đang hoàn thiện và thường tiếp xúc gần trong môi trường học đường.
• Thanh thiếu niên và người trẻ chưa có miễn dịch từ vaccine hoặc đã tiêm nhưng hiệu quả bảo vệ suy giảm theo thời gian cũng dễ mắc bệnh với các triệu chứng thường nặng hơn trẻ nhỏ.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

• Người đi du lịch quốc tế đến các vùng có dịch lưu hành mà chưa được tiêm phòng đầy đủ có nguy cơ cao mang mầm bệnh về cộng đồng.
• Người bị suy giảm miễn dịch do bệnh lý mãn tính hoặc điều trị y tế đặc biệt, khiến cơ thể mất khả năng chống lại sự tấn công của virus hiệu quả.

Phòng ngừa Quai bị

Phòng bệnh chủ động là biện pháp hiệu quả nhất để kiểm soát quai bị trong cộng đồng:

Tiêm chủng Vaccine MMR

Tiêm chủng vaccine kết hợp Sởi – Quai bị – Rubella (MMR) là cách phòng ngừa tốt nhất. Theo khuyến cáo của các tổ chức y tế, trẻ em nên tiêm 2 liều: liều đầu tiên lúc 12-15 tháng tuổi và liều thứ hai lúc 4-6 tuổi. Vaccine giúp tạo ra miễn dịch bền vững lên đến 88% sau hai liều tiêm.

Vệ sinh cá nhân và cách ly

Thực hiện rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, không dùng chung đồ dùng cá nhân và che miệng khi ho hoặc hắt hơi. Người bệnh cần được cách ly tại nhà ít nhất 5 ngày kể từ khi bắt đầu sưng tuyến mang tai để tránh lây lan cho những người xung quanh, đặc biệt là ở những nơi tập trung đông người.

Chẩn đoán Quai bị

Việc chẩn đoán chính xác giúp phân biệt với các nguyên nhân gây sưng tuyến mang tai khác:

Chẩn đoán lâm sàng

Bác sĩ dựa trên các triệu chứng điển hình như sưng đau tuyến mang tai, sốt và tiền sử tiếp xúc với nguồn bệnh hoặc tình trạng tiêm chủng của bệnh nhân để đưa ra nhận định ban đầu.

Xét nghiệm huyết thanh học

Phương pháp này tìm kiếm sự hiện diện của kháng thể IgM đặc hiệu với virus quai bị trong máu. Sự xuất hiện của IgM hoặc sự gia tăng nồng độ IgG giữa hai lần xét nghiệm cách nhau giúp khẳng định tình trạng nhiễm trùng cấp tính.

Xét nghiệm RT-PCR

Đây là phương pháp hiện đại và có độ chính xác cao nhất. Kỹ thuật này giúp phát hiện RNA của virus trong dịch tiết hầu họng, dịch tiết tuyến mang tai hoặc nước tiểu trong giai đoạn đầu của bệnh.

Điều trị Quai bị

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu đối với virus quai bị, quá trình điều trị tập trung vào việc giảm nhẹ triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng:

Phương pháp y khoa

• Sử dụng thuốc hạ sốt và giảm đau như Paracetamol hoặc Ibuprofen giúp bệnh nhân dễ chịu hơn khi có sốt cao hoặc sưng đau nhiều (tránh dùng Aspirin cho trẻ em vì nguy cơ hội chứng Reye).
• Kiểm soát biến chứng bằng các biện pháp chuyên khoa nếu có tình trạng viêm tinh hoàn, viêm màng não hoặc viêm tụy dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ tại bệnh viện.

Lối sống hỗ trợ

• Nghỉ ngơi tuyệt đối trong giai đoạn cấp tính giúp cơ thể tập trung năng lượng để chống lại virus và giảm nguy cơ xảy ra các biến chứng do vận động mạnh.
• Chế độ ăn mềm và dễ nuốt như cháo, súp để giảm áp lực cho tuyến mang tai khi nhai.
• Bổ sung đủ nước để bù đắp lượng dịch mất đi do sốt, giúp duy trì cân bằng điện giải trong cơ thể.

Lưu ý khi điều trị

• Tránh các thực phẩm chua hoặc kích thích như chanh, cam, giấm vì chúng kích thích tuyến nước bọt hoạt động mạnh, làm tăng cơn đau tại vùng bị sưng.
• Chườm nóng hoặc lạnh vùng tuyến mang tai bị sưng để giảm cảm giác đau nhức tùy theo sự thoải mái của người bệnh.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Nhiều tình trạng bệnh lý có thể gây sưng vùng hàm và mặt dễ gây nhầm lẫn với quai bị:

• Viêm tuyến nước bọt do vi khuẩn thường do tụ cầu khuẩn gây ra, thường chỉ bị một bên và có thể kèm theo mủ chảy ra từ ống tuyến.
• Sỏi tuyến nước bọt gây tắc nghẽn ống dẫn, dẫn đến sưng đau định kỳ, thường liên quan đến bữa ăn nhưng không gây sốt toàn thân như quai bị.
• Viêm hạch bạch huyết ở vùng cổ có thể gây sưng dưới hàm, nhưng hạch thường nằm sâu hơn và không liên quan trực tiếp đến cấu trúc của tuyến mang tai.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Bệnh quai bị có lây không và lây qua đường nào?

Quai bị là một bệnh cực kỳ dễ lây lan qua đường hô hấp. Virus quai bị hiện diện trong nước bọt và dịch tiết mũi họng của người nhiễm bệnh. Khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, virus sẽ được giải phóng ra ngoài không khí dưới dạng các giọt bắn li ti. Người lành nếu hít phải các giọt bắn này hoặc chạm vào các bề mặt dính dịch tiết rồi đưa lên miệng, mũi sẽ có nguy cơ cao bị nhiễm bệnh. Thời gian lây truyền mạnh nhất bắt đầu từ vài ngày trước khi tuyến mang tai sưng to cho đến khoảng 5 ngày sau khi các triệu chứng xuất hiện. Việc cách ly người bệnh và giữ vệ sinh cá nhân là rất quan trọng để ngăn chặn dịch bùng phát.

Mắc quai bị có gây vô sinh ở nam giới không?

Đây là mối lo ngại phổ biến nhất của các bậc phụ huynh và nam giới khi mắc bệnh. Viêm tinh hoàn là một biến chứng thường gặp ở nam giới sau tuổi dậy thì bị quai bị, với tỷ lệ khoảng 20-30%. Tình trạng này có thể gây đau, sưng và dẫn đến teo tinh hoàn ở một mức độ nhất định. Tuy nhiên, tình trạng vô sinh hoàn toàn do quai bị là khá hiếm. Phần lớn các trường hợp viêm tinh hoàn chỉ xảy ra ở một bên, tinh hoàn còn lại vẫn có thể sản xuất đủ tinh trùng để duy trì khả năng sinh sản. Chỉ trong trường hợp hiếm hoi khi cả hai bên tinh hoàn đều bị tổn thương nghiêm trọng và teo nhỏ hoàn toàn thì nguy cơ vô sinh mới trở nên đáng kể.

Đã tiêm vaccine rồi thì có bị quai bị nữa không?

Vaccine MMR có hiệu quả rất cao trong việc phòng ngừa bệnh, nhưng không bảo vệ tuyệt đối 100%. Theo CDC, hai liều vaccine MMR có hiệu quả khoảng 88% trong việc bảo vệ cơ thể khỏi virus quai bị. Điều này có nghĩa là một số ít người dù đã tiêm chủng đầy đủ vẫn có thể mắc bệnh nếu tiếp xúc với nguồn bệnh mạnh hoặc hệ miễn dịch không tạo ra đủ kháng thể. Tuy nhiên, những trường hợp đã tiêm vaccine nhưng vẫn mắc bệnh thường có triệu chứng nhẹ hơn rất nhiều, thời gian khỏi bệnh nhanh hơn và nguy cơ gặp các biến chứng nguy hiểm như viêm não hay viêm tinh hoàn là cực kỳ thấp so với người chưa tiêm phòng.

Người bệnh quai bị cần kiêng gì để nhanh khỏi?

Trong quá trình điều trị quai bị, chế độ ăn uống và sinh hoạt đóng vai trò hỗ trợ quan trọng. Người bệnh nên kiêng các loại thực phẩm chua hoặc có tính acid cao như cam, chanh, xoài xanh vì chúng kích thích các tuyến nước bọt đang viêm phải hoạt động nhiều hơn, gây ra những cơn đau nhói dữ dội. Ngoài ra, nên tránh các thực phẩm cứng, dai, khó nhai để giảm áp lực cho vùng hàm. Về sinh hoạt, người bệnh cần tránh vận động mạnh hoặc chạy nhảy quá mức trong giai đoạn sưng cấp tính để giảm nguy cơ virus di chuyển gây biến chứng viêm tinh hoàn. Việc nghỉ ngơi tại chỗ là khuyến cáo hàng đầu của các bác sĩ.

Thời gian ủ bệnh và phát bệnh của quai bị kéo dài bao lâu?

Bệnh quai bị có quá trình diễn tiến khá đặc thù qua nhiều giai đoạn. Giai đoạn ủ bệnh, tức là từ khi virus xâm nhập vào cơ thể đến khi có triệu chứng đầu tiên, thường kéo dài từ 12 đến 25 ngày (trung bình là 16-18 ngày). Sau đó là giai đoạn khởi phát với các triệu chứng giống cúm như sốt, mệt mỏi, đau đầu. Giai đoạn toàn phát với tình trạng sưng tuyến mang tai thường kéo dài từ 7 đến 10 ngày. Tổng thời gian từ khi bắt đầu phát bệnh đến khi các triệu chứng biến mất hoàn toàn thường rơi vào khoảng 2 tuần. Nếu sau thời gian này bệnh nhân vẫn sốt cao hoặc có triệu chứng đau bất thường ở các cơ quan khác, cần phải tái khám ngay để kiểm tra biến chứng.

Tài liệu tham khảo về Quai bị

• World Health Organization
• Centers for Disease Control and Prevention
• Mayo Clinic
• National Health Service
• American Academy of Pediatrics