Phong

Phong là gì?

Bệnh phong (hay còn gọi là bệnh Hansen) là một bệnh truyền nhiễm mãn tính do vi khuẩn Mycobacterium leprae gây ra. Bệnh chủ yếu tấn công vào da, các dây thần kinh ngoại biên, niêm mạc của đường hô hấp trên và mắt. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể gây ra những tổn thương vĩnh viễn và tàn tật nghiêm trọng cho cơ thể người bệnh.

Mặc dù hiện nay căn bệnh này đã có thuốc điều trị hiệu quả, nhưng nó vẫn là một vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng lưu tâm tại một số quốc gia đang phát triển. Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm vẫn có hơn 200.000 trường hợp mắc mới được báo cáo trên toàn cầu. Sự nguy hiểm của bệnh không nằm ở khả năng gây tử vong nhanh chóng mà ở những biến chứng kéo dài như biến dạng tay chân, mù lòa và sự kỳ thị của xã hội đối với người bệnh.

Nguyên nhân gây ra phong

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra căn bệnh này là do vi khuẩn Mycobacterium leprae. Đây là một loại trực khuẩn kháng cồn và kháng acid, có đặc tính sinh sản rất chậm, chu kỳ nhân đôi có thể kéo dài từ 12 đến 14 ngày. Bên cạnh đó, một loại vi khuẩn khác là Mycobacterium lepromatosis cũng đã được xác định là nguyên nhân gây ra một thể bệnh phong lan tỏa tại một số khu vực địa lý nhất định.

• Hệ thống miễn dịch suy yếu là một nguyên nhân gián tiếp quan trọng. Những cá nhân có sức đề kháng kém, đặc biệt là đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào không đủ mạnh, sẽ dễ bị vi khuẩn tấn công và phát triển thành các thể bệnh nặng.
• Điều kiện sống và vệ sinh kém cũng đóng vai trò hỗ trợ sự lây lan của vi khuẩn trong cộng đồng, làm tăng khả năng tiếp xúc và nhiễm bệnh của những người sống trong môi trường đông đúc, thiếu ánh sáng.

Cơ chế

Cơ chế bệnh sinh của bệnh phong vô cùng phức tạp, liên quan mật thiết đến sự tương tác giữa vi khuẩn và hệ miễn dịch của vật chủ:

• Sự xâm nhập vào tế bào Schwann là bước then chốt trong cơ chế gây bệnh. Vi khuẩn có ái tính đặc biệt với các tế bào bao quanh dây thần kinh ngoại biên. Khi xâm nhập vào đây, chúng làm hỏng lớp bao myelin, dẫn đến mất dẫn truyền thần kinh và gây ra các triệu chứng mất cảm giác.
• Phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào quyết định thể lâm sàng của bệnh. Nếu cơ thể có phản ứng mạnh, vi khuẩn sẽ bị khu trú (thể phong củ). Nếu phản ứng miễn dịch yếu, vi khuẩn sẽ nhân lên không kiểm soát và lan tỏa khắp cơ thể (thể phong ác tính).
• Sự hình thành u hạt là hệ quả của việc cơ thể cố gắng tiêu diệt vi khuẩn nhưng không thành công, dẫn đến việc tích tụ các đại thực bào và tế bào lympho tại da và dây thần kinh, gây ra các nốt sần và mảng thâm nhiễm.

Triệu chứng của phong

Triệu chứng phổ biến

Triệu chứng của bệnh thường xuất hiện rất chậm, đôi khi phải mất nhiều năm sau khi nhiễm vi khuẩn người bệnh mới nhận thấy các dấu hiệu đầu tiên:

• Các dát da biến đổi màu sắc là triệu chứng phổ biến nhất. Các vùng da này có thể nhạt màu hơn da bình thường hoặc có màu đỏ, đồng thời thường đi kèm với tình trạng mất cảm giác nóng, lạnh hoặc đau tại vị trí đó.
• Mất cảm giác hoặc tê bì tại các chi là dấu hiệu điển hình của tổn thương thần kinh ngoại biên. Người bệnh có thể bị bỏng hoặc đứt tay chân mà không hề hay biết.
• Yếu cơ và liệt chi xảy ra khi các dây thần kinh vận động bị tổn thương nặng, dẫn đến tình trạng teo cơ và khó khăn trong vận động.
• Sự xuất hiện của các nốt sần hoặc u cục trên da, đặc biệt là ở mặt hoặc tai, có thể làm biến đổi diện mạo của người bệnh.

Triệu chứng theo mức độ

Dưới đây là bảng so sánh các triệu chứng giữa hai nhóm bệnh chính theo phân loại của WHO:

Trường hợp đặc biệt

Trong một số trường hợp, người bệnh có thể gặp các phản ứng phong cấp tính, là những đợt bùng phát viêm nhiễm do phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với các kháng nguyên của vi khuẩn:

• Phản ứng loại 1 (Phản ứng đảo ngược) thường gây sưng đỏ đột ngột ở các tổn thương cũ và đau dây thần kinh dữ dội, có thể dẫn đến mất chức năng thần kinh nhanh chóng.
• Phản ứng loại 2 (Hồng ban nút phong) biểu hiện bằng các nốt đỏ đau dưới da, kèm theo sốt cao, đau khớp, viêm mống mắt hoặc viêm tinh hoàn.

Đường lây truyền của phong

Bệnh không lây lan dễ dàng như nhiều người lầm tưởng. Quá trình lây truyền đòi hỏi sự tiếp xúc gần gũi và kéo dài với người bệnh chưa được điều trị.

Đường hô hấp

Đây là con đường lây truyền chính yếu nhất được giới khoa học công nhận. Vi khuẩn thoát ra ngoài qua các giọt bắn từ mũi và miệng của người bệnh khi họ ho hoặc hắt hơi. Khi người lành hít phải các giọt bắn này thường xuyên trong thời gian dài, vi khuẩn sẽ xâm nhập vào niêm mạc đường hô hấp và bắt đầu gây bệnh.

Tiếp xúc trực tiếp qua da

Mặc dù ít phổ biến hơn, nhưng việc tiếp xúc thường xuyên với dịch tiết từ các vết loét hoặc tổn thương da của người bệnh cũng được xem là một yếu tố nguy cơ. Tuy nhiên, nếu người bệnh đã bắt đầu quá trình điều trị bằng thuốc đúng phác đồ, khả năng lây truyền sẽ giảm đi nhanh chóng trong vòng một thời gian rất ngắn.

Các biến chứng của phong

Biến chứng của căn bệnh này thường rất nặng nề và mang tính vĩnh viễn nếu không được can thiệp kịp thời.

Tàn tật và biến dạng chi

Do tổn thương thần kinh kéo dài, các cơ ở bàn tay và bàn chân bị liệt và teo đi, dẫn đến các tình trạng như bàn tay co quắp (claw hand) hoặc bàn chân rủ (foot drop). Việc mất cảm giác cũng khiến người bệnh dễ gặp các chấn thương và nhiễm trùng thứ phát, dẫn đến việc phải cắt cụt chi.

Mất thị lực và mù lòa

Vi khuẩn có thể tấn công trực tiếp vào mắt hoặc gây tổn thương dây thần kinh mặt khiến người bệnh không thể nhắm mắt hoàn toàn (hở mi). Điều này dẫn đến khô giác mạc, loét giác mạc, viêm mống mắt và cuối cùng là mù lòa vĩnh viễn nếu không được chăm sóc y tế chuyên biệt.

Tổn thương niêm mạc mũi

Sự xâm nhiễm của vi khuẩn vào niêm mạc mũi có thể gây ra tình trạng nghẹt mũi mãn tính, chảy máu cam và trong những trường hợp nặng, nó có thể phá hủy vách ngăn mũi, dẫn đến tình trạng mũi tẹt hình yên ngựa, ảnh hưởng nghiêm trọng đến thẩm mỹ và chức năng hô hấp.

Đối tượng nguy cơ mắc phong

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

Bệnh có thể ảnh hưởng đến mọi đối tượng, tuy nhiên các nghiên cứu dịch tễ học chỉ ra một số xu hướng:

• Người trưởng thành từ 15 đến 45 tuổi thường có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất, có thể do tần suất tiếp xúc xã hội và làm việc cao hơn.
• Nam giới thường được ghi nhận có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nữ giới (với tỷ lệ khoảng 2:1), nguyên nhân có thể do sự khác biệt về lối sống hoặc các yếu tố nội tiết chưa được làm rõ hoàn toàn.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

Một số yếu tố khác cũng làm tăng khả năng nhiễm bệnh:

• Người sống trong vùng dịch tễ nơi có tỷ lệ lưu hành bệnh cao sẽ đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm lớn hơn.
• Tiếp xúc gần trong gia đình với người bệnh chưa được điều trị là yếu tố nguy cơ cao nhất.
• Sự biến đổi di truyền liên quan đến một số gene điều hòa hệ miễn dịch (như gene PARK2, PACRG) đã được nghiên cứu cho thấy làm tăng độ nhạy cảm của một cá nhân đối với vi khuẩn gây bệnh.

Phòng ngừa phong

Hiện nay chưa có vaccine đặc hiệu hoàn toàn cho căn bệnh này, nhưng các biện pháp sau đã được chứng minh là hiệu quả:

Phát hiện và điều trị sớm

Đây là biện pháp phòng bệnh tốt nhất cho cộng đồng. Khi người bệnh được điều trị bằng đa hóa trị liệu (MDT), họ sẽ mất khả năng lây truyền vi khuẩn cho người khác chỉ sau vài ngày hoặc vài tuần. Việc sàng lọc những người tiếp xúc gần với bệnh nhân là vô cùng cần thiết để phát hiện các ca bệnh ở giai đoạn sớm.

Tiêm chủng vaccine BCG

Vaccine BCG (thường dùng phòng lao) đã được chứng minh là có khả năng bảo vệ chéo chống lại bệnh phong. Nghiên cứu cho thấy tiêm một liều BCG có thể giảm nguy cơ mắc bệnh từ 50% đến 80%, tùy thuộc vào từng khu vực và độ tuổi tiêm chủng.

Cải thiện điều kiện sống và nâng cao nhận thức

Nâng cao chất lượng cuộc sống, dinh dưỡng và vệ sinh môi trường giúp tăng cường sức đề kháng của cộng đồng. Đồng thời, giáo dục sức khỏe để xóa bỏ sự kỳ thị sẽ giúp người bệnh tự tin đi khám và điều trị sớm, ngăn chặn nguồn lây trong xã hội.

Chẩn đoán phong

Chẩn đoán chủ yếu dựa trên các dấu hiệu lâm sàng kết hợp với xét nghiệm cận lâm sàng.

Khám lâm sàng

Bác sĩ sẽ tìm kiếm các dấu hiệu đặc trưng như các mảng da biến đổi màu sắc có kèm theo mất cảm giác rõ rệt. Việc kiểm tra các dây thần kinh ngoại biên xem có bị sưng to hoặc đau hay không (đặc biệt là dây thần kinh trụ, dây thần kinh mác chung) là bước bắt buộc trong quy trình chẩn đoán.

Xét nghiệm rạch da (Skin Smear Test)

Bác sĩ sẽ lấy dịch từ vết rạch nhỏ trên dái tai hoặc các tổn thương da để nhuộm soi tìm trực khuẩn kháng acid (AFB) dưới kính hiển vi. Kết quả này giúp phân loại bệnh thành thể ít vi khuẩn (PB) hoặc nhiều vi khuẩn (MB).

Sinh thiết da

Trong những trường hợp khó chẩn đoán, sinh thiết da tại vùng tổn thương sẽ được thực hiện để quan sát cấu trúc u hạt và sự hiện diện của vi khuẩn trong các mô thần kinh và mạch máu dưới kính hiển vi quang học.

Điều trị phong

Phương pháp y khoa

Bệnh phong hoàn toàn có thể chữa khỏi nhờ vào phác đồ đa hóa trị liệu (MDT) do WHO khuyến cáo. Việc sử dụng phối hợp nhiều loại thuốc giúp ngăn ngừa tình trạng kháng thuốc của vi khuẩn:

• Rifampicin là thuốc quan trọng nhất, có tác dụng diệt khuẩn mạnh nhất.
• Dapsone có tác dụng kìm khuẩn và ngăn chặn sự phát triển của vi khuẩn.
• Clofazimine được sử dụng trong các thể nhiều vi khuẩn, có tác dụng diệt khuẩn chậm và chống viêm.

Thời gian điều trị kéo dài từ 6 tháng (cho thể PB) đến 12 tháng (cho thể MB). Thuốc được cấp phát miễn phí tại các cơ sở y tế chuyên khoa.

Lối sống hỗ trợ

Bên cạnh việc dùng thuốc, người bệnh cần thực hiện các biện pháp tự chăm sóc để ngăn ngừa tàn tật:

• Bảo vệ tay chân bằng cách đi giày dép phù hợp, dùng găng tay khi làm việc để tránh các chấn thương do mất cảm giác.
• Vật lý trị liệu thường xuyên để duy trì sự linh hoạt của các khớp và ngăn ngừa teo cơ.
• Chăm sóc mắt bằng cách nhỏ nước muối sinh lý và đeo kính bảo vệ để tránh bụi bẩn và khô mắt.

Lưu ý khi điều trị

Việc tuân thủ điều trị là yếu tố quyết định đến sự thành công của quá trình hồi phục:

• Uống thuốc đầy đủ và đúng lịch theo chỉ dẫn của nhân viên y tế để đảm bảo vi khuẩn bị tiêu diệt hoàn toàn.
• Theo dõi các dấu hiệu phản ứng phong như đau thần kinh, sốt hoặc sưng đỏ vết thương để đến bệnh viện can thiệp kịp thời bằng thuốc kháng viêm (Corticosteroid).
• Tái khám định kỳ ngay cả sau khi đã hoàn thành liệu trình thuốc để kiểm tra các di chứng và ngăn ngừa tái phát.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Triệu chứng của bệnh có thể bị nhầm lẫn với nhiều bệnh lý da liễu và thần kinh khác:

• Bệnh lang ben thường gây ra các dát trắng trên da nhưng không làm mất cảm giác.
• Bệnh vảy nến gây ra các mảng đỏ có vảy bạc nhưng ranh giới thường rất rõ và kèm theo ngứa.
• Bạch biến làm mất sắc tố da hoàn toàn nhưng cảm giác tại vùng da đó vẫn bình thường.
• Nấm da (hắc lào) có tổn thương hình vòng, ngứa nhiều và không gây tổn thương thần kinh.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Bệnh phong có lây qua đường tiếp xúc thông thường không?

Bệnh phong không hề lây lan dễ dàng thông qua các tiếp xúc thông thường trong cuộc sống hàng ngày. Những hành động như bắt tay, ôm hôn, ngồi cạnh nhau hoặc dùng chung đồ dùng sinh hoạt, ăn uống chung không phải là con đường lây truyền của vi khuẩn. Thực tế, hơn 95% dân số thế giới có khả năng miễn dịch tự nhiên đối với vi khuẩn này. Để bị lây nhiễm, một người thường phải tiếp xúc rất gần gũi, thường xuyên và kéo dài nhiều tháng, nhiều năm với một người mắc bệnh phong nhưng chưa được điều trị bằng thuốc. Một khi người bệnh đã bắt đầu liều thuốc đầu tiên của phác đồ đa hóa trị liệu (MDT), khả năng lây truyền của họ giảm đi nhanh chóng và họ có thể sinh hoạt hoàn toàn bình thường trong cộng đồng mà không gây nguy hiểm cho người khác.

Bệnh phong có thể chữa khỏi hoàn toàn không?

Câu trả lời là có, bệnh phong hoàn toàn có thể chữa khỏi hoàn toàn nếu được phát hiện và điều trị đúng phác đồ y khoa. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã cung cấp phác đồ đa hóa trị liệu (MDT) miễn phí trên toàn thế giới từ những năm 1980. Việc kết hợp các loại kháng sinh mạnh như Rifampicin, Dapsone và Clofazimine giúp tiêu diệt vi khuẩn hiệu quả và ngăn chặn tình trạng kháng thuốc. Tuy nhiên, một lưu ý quan trọng là việc điều trị chỉ giúp tiêu diệt vi khuẩn trong cơ thể, chứ không thể phục hồi những tổn thương thần kinh hoặc những biến dạng cơ thể đã xảy ra trước khi điều trị. Do đó, việc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm khi chưa có biến chứng là vô cùng quan trọng để người bệnh có thể trở lại cuộc sống bình thường mà không phải chịu bất kỳ di chứng tàn tật nào.

Thời gian ủ bệnh của bệnh phong là bao lâu?

Bệnh phong được biết đến là một trong những căn bệnh có thời gian ủ bệnh lâu nhất trong y học. Do vi khuẩn Mycobacterium leprae có tốc độ sinh trưởng cực kỳ chậm, các triệu chứng của bệnh thường không xuất hiện ngay sau khi nhiễm. Trung bình, thời gian ủ bệnh kéo dài khoảng 5 năm, nhưng trong nhiều trường hợp, triệu chứng có thể chỉ xuất hiện sau 1 năm hoặc thậm chí kéo dài đến 20 năm sau khi tiếp xúc với nguồn lây. Điều này khiến cho việc truy vết nguồn lây và chẩn đoán sớm gặp nhiều khó khăn. Người bệnh có thể mang vi khuẩn trong cơ thể một thời gian dài mà không hề hay biết cho đến khi hệ miễn dịch bị suy yếu hoặc vi khuẩn đã nhân lên đủ số lượng để gây ra các tổn thương rõ rệt trên da và hệ thần kinh ngoại biên.

Phụ nữ mang thai mắc bệnh phong có lây cho con không?

Bệnh phong không lây truyền từ mẹ sang con trong quá trình mang thai. Vi khuẩn không đi qua hàng rào nhau thai để gây bệnh cho thai nhi. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng phụ nữ mắc bệnh phong vẫn có thể mang thai và sinh con khỏe mạnh bình thường. Tuy nhiên, sau khi sinh, nếu người mẹ vẫn chưa được điều trị dứt điểm, trẻ có nguy cơ bị lây nhiễm thông qua tiếp xúc gần gũi và đường hô hấp (giọt bắn) như bất kỳ người thân nào khác trong gia đình. Phụ nữ mắc bệnh phong đang điều trị bằng đa hóa trị liệu (MDT) vẫn có thể cho con bú an toàn vì lượng thuốc tiết qua sữa mẹ là rất nhỏ và không gây hại cho trẻ. Điều quan trọng nhất là người mẹ cần tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị để bảo vệ sức khỏe của bản thân và ngăn chặn nguy cơ lây truyền cho con sau này.

Bệnh phong có di truyền từ đời này sang đời khác không?

Bệnh phong hoàn toàn không phải là một bệnh di truyền. Bạn không thể thừa hưởng căn bệnh này từ cha mẹ thông qua gene. Đây là một bệnh truyền nhiễm do vi sinh vật gây ra. Tuy nhiên, các nghiên cứu y khoa đã phát hiện ra rằng yếu tố di truyền có thể đóng một vai trò nhất định trong việc quyết định mức độ nhạy cảm của một người đối với vi khuẩn. Điều này có nghĩa là một số người có cấu trúc gene đặc biệt khiến hệ miễn dịch của họ kém hiệu quả hơn trong việc chống lại trực khuẩn phong, dẫn đến việc họ dễ mắc bệnh hơn hoặc dễ phát triển thành thể bệnh nặng (phong ác tính) khi bị phơi nhiễm. Tuy vậy, yếu tố môi trường và sự tiếp xúc gần gũi với nguồn lây vẫn là những nguyên nhân chính yếu dẫn đến sự hình thành bệnh trong cộng đồng, chứ không phải do bản chất di truyền trực tiếp.

Tài liệu tham khảo về phong

• World Health Organization
• Centers for Disease Control and Prevention
• International Leprosy Association
• American Academy of Dermatology
• National Institutes of Health