Phì đại tiền liệt tuyến: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị

Phì đại tiền liệt tuyến là gì?

Phì đại tiền liệt tuyến (hay còn gọi là tăng sản lành tính tuyến tiền liệt – Benign Prostatic Hyperplasia – BPH) là sự gia tăng kích thước lành tính của tuyến tiền liệt ở nam giới, xảy ra do sự tăng sinh của các tế bào biểu mô và tế bào đệm của tuyến này. Tuyến tiền liệt nằm ngay dưới bàng quang và bao quanh niệu đạo. Khi tuyến này phình to, nó sẽ chèn ép trực tiếp lên niệu đạo và bàng quang, gây cản trở dòng chảy tự nhiên của nước tiểu và dẫn đến hàng loạt các triệu chứng khó chịu ở đường tiết niệu dưới.

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, tình trạng phì đại này có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe của hệ tiết niệu và thận. Theo các số liệu thực tế từ Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ (AUA), tình trạng này ảnh hưởng đến khoảng 50% nam giới ở độ tuổi từ 51 đến 60, và tỷ lệ này tăng vọt lên tới 90% ở nam giới trên 80 tuổi. Việc tắc nghẽn kéo dài không chỉ làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống, gây mất ngủ kinh niên do tiểu đêm, mà còn có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm đe dọa tính mạng như bí tiểu cấp tính, nhiễm trùng đường tiết niệu ngược dòng, sỏi bàng quang, và tổn thương thận không hồi phục (suy thận).

Nguyên nhân gây ra phì đại tiền liệt tuyến

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra sự tăng sinh tế bào tuyến tiền liệt là do quá trình lão hóa tự nhiên của cơ thể nam giới kết hợp với sự thay đổi của các hormone nội tiết tố nam. Khi nam giới già đi, sự cân bằng hormone bị phá vỡ, kích thích các tế bào tuyến tiền liệt phát triển không ngừng.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra các nguyên nhân gián tiếp khác bao gồm:

• Sự thay đổi nồng độ hormone estrogen theo tuổi tác: Khi nam giới lớn tuổi, nồng độ testosterone hoạt tính trong máu giảm dần, dẫn đến tỷ lệ estrogen tăng cao một cách tương đối. Sự gia tăng estrogen này kích hoạt các thụ thể tăng trưởng, thúc đẩy quá trình tăng sinh tế bào tuyến tiền liệt.
• Tác động của Dihydrotestosterone (DHT): DHT là một chất chuyển hóa hoạt động mạnh của hormone testosterone, được chuyển đổi nhờ enzyme 5-alpha-reductase trong tuyến tiền liệt. Sự tích tụ DHT ở mức độ cao tại các mô tuyến tiền liệt sẽ kích thích sự phát triển liên tục của các tế bào biểu mô ngay cả khi nồng độ testosterone toàn phần trong cơ thể đang suy giảm.
• Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình: Các nghiên cứu dịch tễ học chứng minh rằng những nam giới có người thân thế hệ thứ nhất (cha hoặc anh trai) bị xơ hóa hoặc phì đại tuyến tiền liệt có nguy cơ mắc bệnh cao hơn gấp 4 lần so với người bình thường, và thường có xu hướng khởi phát bệnh ở độ tuổi trẻ hơn.

Cơ chế

Cơ chế bệnh sinh dẫn đến sự tiến triển của bệnh lý này vô cùng phức tạp, liên quan đến sự mất cân bằng giữa quá trình sinh sản và chết đi của tế bào, cụ thể như sau:

• Sự suy giảm chu kỳ chết tế bào theo chương trình (Apoptosis): Trong một cơ thể khỏe mạnh, các tế bào già cỗi sẽ tự hủy theo chương trình. Tuy nhiên, ở tuyến tiền liệt của nam giới lớn tuổi, quá trình apoptosis này bị ức chế, khiến các tế bào cũ không chết đi mà tiếp tục tích tụ, kết hợp với các tế bào mới được sinh ra tạo nên sự phì đại về thể tích.
• Sự tăng sinh khu trú tại vùng chuyển tiếp (Transition Zone): Tuyến tiền liệt được chia thành nhiều vùng giải phẫu khác nhau. Sự tăng sản lành tính chủ yếu xảy ra ở vùng chuyển tiếp – vùng bao quanh niệu đạo. Khi vùng này phình to, nó tạo ra một lực ép cơ học trực tiếp làm hẹp lòng niệu đạo.
• Tăng trương lực cơ trơn (Dynamic Obstruction): Bên cạnh sự tắc nghẽn cơ học do kích thước tuyến, sự tăng hoạt động của các thụ thể alpha-1 adrenergic tại cơ trơn tuyến tiền liệt và cổ bàng quang làm tăng trương lực cơ, khiến đường tiểu bị thắt chặt hơn, làm trầm trọng thêm tình trạng khó tiểu.

Triệu chứng của phì đại tiền liệt tuyến

Triệu chứng phổ biến

Khi tuyến tiền liệt phình to và chèn ép vào đường tiết niệu, người bệnh sẽ gặp phải hội chứng kích thích bàng quang và hội chứng tắc nghẽn đường tiểu. Các triệu chứng phổ biến bao gồm:

• Tiểu đêm nhiều lần (Nocturia): Đây là triệu chứng xuất hiện sớm nhất và phổ biến nhất. Người bệnh phải thức dậy đi tiểu từ 2 lần trở lên mỗi đêm, gây rối loạn giấc ngủ và mệt mỏi kéo dài.
• Tia nước tiểu yếu và nhỏ giọt (Weak Stream): Dòng nước tiểu không mạnh, không bắn thành tia xa mà chảy yếu, nhỏ giọt thẳng xuống chân và thường bị ngắt quãng giữa chừng.
• Tiểu ngập ngừng, khó tiểu (Hesitancy): Người bệnh phải đứng rặn một lúc lâu trong nhà vệ sinh thì dòng nước tiểu mới bắt đầu chảy ra được.
• Cảm giác tiểu không hết bãi (Incomplete emptying): Sau khi vừa đi tiểu xong, người bệnh vẫn cảm thấy bàng quang còn chứa đầy nước tiểu, muốn đi tiếp trong vòng vài phút sau đó.
• Tiểu gấp, tiểu rắt (Urgency): Cảm giác buồn tiểu đột ngột, mãnh liệt xuất hiện bộc phát khiến người bệnh không thể nhịn được, đôi khi dẫn đến són tiểu ra quần.

Triệu chứng theo mức độ

Mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng thường được đánh giá dựa trên thang điểm triệu chứng tuyến tiền liệt quốc tế (IPSS). Dưới đây là bảng so sánh cụ thể:

Trường hợp đặc biệt

Trong một số trường hợp tiến triển nặng hoặc cấp tính, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng đặc biệt nguy hiểm:

• Bí tiểu cấp tính (Acute Urinary Retention): Người bệnh đột ngột hoàn toàn không thể đi tiểu được mặc dù bàng quang căng cứng nước tiểu, gây ra cơn đau quằn quại dữ dội ở vùng bụng dưới, đòi hỏi phải cấp cứu đặt ống thông tiểu ngay lập tức để giải phóng áp lực bàng quang.
• Tiểu ra máu (Hematuria): Do bàng quang phải co bóp quá mức và các mạch máu tại bề mặt tuyến tiền liệt bị căng giãn quá độ dẫn đến nứt vỡ, nước tiểu của người bệnh có thể có màu hồng nhạt, đỏ tươi hoặc xuất hiện các cục máu đông nhỏ.
• Sốt cao kèm tiểu buốt (Urosepsis nguy cơ): Đây là dấu hiệu của tình trạng nhiễm trùng tiểu ngược dòng lên đài bể thận, khiến người bệnh sốt cao, rét run, đau tức vùng hố thắt lưng.

Các biến chứng của phì đại tiền liệt tuyến

Tình trạng ứ đọng nước tiểu lâu ngày do tuyến tiền liệt phình to không chỉ gây khó chịu mà còn dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng phá hủy hệ thống tiết niệu.

Bí tiểu cấp tính

Tình trạng bàng quang bị tắc nghẽn hoàn toàn khiến nước tiểu không thể thoát ra ngoài. Biến chứng này xuất hiện đột ngột, gây căng tức, đau đớn dữ dội vùng hạ vị. Bệnh nhân cần được đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức để đặt ống thông tiểu hoặc chọc hút bàng quang trên xương mu nhằm tránh nguy cơ vỡ bàng quang.

Nhiễm trùng đường tiết niệu

Nước tiểu bị ứ đọng lâu ngày trong bàng quang trở thành môi trường lý tưởng cho vi khuẩn sinh sôi và phát triển. Nhiễm trùng có thể lan rộng từ bàng quang ngược dòng lên niệu quản, đài bể thận, gây viêm thận cấp tính và nguy hiểm nhất là dẫn đến nhiễm trùng huyết đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Sỏi bàng quang

Sự tích tụ liên tục của nước tiểu tồn dư làm các muối khoáng (như canxi oxalat, acid uric) bị lắng cặn, kết tinh lại thành sỏi bàng quang. Sỏi bàng quang cọ xát vào niêm mạc gây đau đớn dữ dội, chảy máu, nhiễm trùng tái phát và có thể di chuyển làm kẹt cổ bàng quang, gây bí tiểu đột ngột.

Tổn thương cơ bàng quang

Để tống xuất nước tiểu qua khe hẹp của niệu đạo bị chèn ép, bàng quang phải co bóp liên tục với áp lực rất lớn. Theo thời gian, thành bàng quang dày lên, xuất hiện các túi thừa bàng quang. Lâu dần, cơ bàng quang bị xơ hóa, giãn mỏng và mất hoàn toàn khả năng co bóp tự nhiên (bàng quang đờ), dẫn đến mất kiểm soát tiểu tiện vĩnh viễn.

Suy thận và tổn thương nhu mô thận

Áp lực nước tiểu ứ đọng trong bàng quang tăng cao sẽ truyền ngược lên hai niệu quản và đài bể thận, gây ra tình trạng thận ứ nước. Nếu không được giải phóng tắc nghẽn, áp lực này sẽ phá hủy nhu mô thận, làm chết các nephron, dẫn đến suy thận cấp hoặc suy thận mạn tính không hồi phục, buộc người bệnh phải lọc máu định kỳ.

Đối tượng nguy cơ mắc phì đại tiền liệt tuyến

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

Tần suất xuất hiện bệnh lý này có mối liên hệ mật thiết với tuổi tác của nam giới:

• Nam giới từ 50 tuổi trở lên: Đây là nhóm đối tượng phổ biến nhất. Khảo sát y khoa cho thấy tỷ lệ mắc bệnh tăng dần theo từng thập kỷ của cuộc đời, bắt đầu từ tuổi 50 và đạt đỉnh điểm ở những cụ ông trên 80 tuổi.
• Nam giới có chức năng tinh hoàn bình thường: Bệnh chỉ xảy ra ở nam giới có tinh hoàn hoạt động bình thường, sản xuất đủ nội tiết tố. Các nghiên cứu chứng minh những nam giới bị cắt tinh hoàn trước tuổi dậy thì hoàn toàn không có nguy cơ mắc bệnh này.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

Ngoài tuổi tác, một số yếu tố về lối sống và bệnh lý chuyển hóa cũng góp phần làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh:

• Người mắc bệnh tiểu đường và bệnh tim mạch: Các nghiên cứu y học chỉ ra rằng bệnh tiểu đường, bệnh tim mạch và việc sử dụng các thuốc chẹn beta có thể thúc đẩy sự tăng trưởng của tuyến tiền liệt thông qua cơ chế kích hoạt phản ứng viêm hệ thống.
• Người bị béo phì và hội chứng chuyển hóa: Chỉ số khối cơ thể (BMI) cao, béo bụng làm tăng nồng độ insulin trong máu và tăng nồng độ estrogen tự do, kích thích trực tiếp quá trình phân chia tế bào tuyến tiền liệt.
• Lối sống ít vận động và chế độ ăn nhiều chất béo: Chế độ dinh dưỡng nghèo nàn, ăn nhiều thịt đỏ, chất béo bão hòa kết hợp với việc l lười vận động làm rối loạn chuyển hóa hormone nội tiết nam, tăng nguy cơ xơ hóa tuyến.

Phòng ngừa phì đại tiền liệt tuyến

Mặc dù quá trình lão hóa là không thể tránh khỏi, nam giới vẫn có thể chủ động phòng ngừa và làm chậm tốc độ phát triển của bệnh bằng các biện pháp khoa học.

Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh

Nam giới nên bổ sung nhiều rau xanh và trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa, đặc biệt là các thực phẩm giàu lycopene như cà chua, dưa hấu, gấc. Ăn các sản phẩm từ đậu nành chứa phytoestrogen giúp cân bằng hormone. Hạn chế tối đa việc ăn các loại thịt đỏ (thịt bò, thịt lợn), đồ ăn chiên rán nhiều dầu mỡ vì chúng chứa nhiều chất béo bão hòa kích thích tăng sinh u xơ.

Tập thể dục đều đặn và kiểm soát cân nặng

Duy trì thói quen tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày bằng các bộ môn vừa sức như đi bộ, chạy bộ, bơi lội hoặc đạp xe giúp kiểm soát tốt cân nặng, ngăn ngừa béo phì và giảm mức insulin trong máu. Các bài tập cơ sàn chậu (như bài tập Kegel) cũng giúp tăng cường sức khỏe của nhóm cơ vùng chậu, cải thiện khả năng kiểm soát bàng quang.

Hạn chế chất kích thích và điều chỉnh thói quen uống nước

Cần hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu, bia, cà phê và các đồ uống có ga vì chúng có đặc tính lợi tiểu và kích ứng niêm mạc bàng quang, dễ gây tiểu gấp và bí tiểu cấp. Nên uống đủ khoảng 1.5 – 2 lít nước mỗi ngày, nhưng cần phân bổ uống nhiều vào ban ngày và hạn chế uống nước trong vòng 2 tiếng trước khi đi ngủ để giảm thiểu tần suất tiểu đêm.

Khám sức khỏe tầm soát định kỳ

Nam giới từ 50 tuổi trở lên (hoặc từ 45 tuổi đối với những người có tiền sử gia đình mắc bệnh) cần thực hiện khám sức khỏe định kỳ hàng năm. Việc thăm khám trực tràng và xét nghiệm chỉ số PSA máu định kỳ giúp phát hiện sớm các thay đổi về kích thước và mật độ tuyến tiền liệt, giúp bác sĩ đưa ra phác đồ theo dõi và can thiệp kịp thời trước khi biến chứng xảy ra.

Chẩn đoán phì đại tiền liệt tuyến

Để đưa ra chẩn đoán chính xác và loại trừ các bệnh lý nguy hiểm khác như ung thư tuyến tiền liệt, bác sĩ chuyên khoa tiết niệu sẽ áp dụng kết hợp nhiều phương pháp cận lâm sàng hiện đại.

Thăm khám trực tràng bằng ngón tay (Digital Rectal Exam – DRE)

Đây là phương pháp khám lâm sàng đầu tay, đơn giản nhưng vô cùng quan trọng. Bác sĩ sẽ đeo găng tay, bôi trơn và đưa ngón tay trỏ qua hậu môn vào trực tràng để sờ nắn trực tiếp mặt sau của tuyến tiền liệt. Qua đó, bác sĩ có thể đánh giá được kích thước sơ bộ, mật độ (mềm, chắc hay cứng), độ trơn láng của bề mặt và phát hiện các nhân cứng nghi ngờ ác tính.

Xét nghiệm kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA)

Xét nghiệm máu đo nồng độ PSA là chỉ định bắt buộc để tầm soát và chẩn đoán phân biệt với ung thư tuyến tiền liệt. PSA là một loại protein do tế bào tuyến tiền liệt tiết ra. Ở người khỏe mạnh, chỉ số này thường dưới 4 ng/ml. Nếu PSA tăng cao (đặc biệt là trên 10 ng/ml), bác sĩ sẽ cần thực hiện thêm các thăm dò chuyên sâu như sinh thiết để loại trừ tế bào ung thư.

Siêu âm tuyến tiền liệt và bàng quang

Siêu âm qua đường bụng hoặc siêu âm đầu dò trực tràng (TRUS) giúp đo đạc chính xác kích thước và thể tích của tuyến tiền liệt (tính bằng gram hoặc ml). Đồng thời, siêu âm cũng giúp đánh giá độ dày của thành bàng quang, phát hiện sỏi bàng quang, tình trạng thận ứ nước và đặc biệt là đo lượng nước tiểu tồn dư trong bàng quang ngay sau khi người bệnh vừa đi tiểu xong (PVR).

Đo tốc độ dòng nước tiểu (Uroflowmetry)

Thiết bị đo niệu đồ chuyên dụng sẽ ghi lại tốc độ dòng chảy tối đa của nước tiểu (Qmax) và thời gian đi tiểu của người bệnh. Nếu tốc độ dòng chảy tối đa dưới 15ml/giây, điều đó chứng tỏ niệu đạo đang bị chèn ép; và nếu dưới 10ml/giây, tình trạng tắc nghẽn đã ở mức độ nghiêm trọng cần phải can thiệp y tế ngay.

Điều trị phì đại tiền liệt tuyến

Phương pháp y khoa

Tùy thuộc vào mức độ triệu chứng (điểm IPSS) và thể tích của tuyến tiền liệt, bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp điều trị y khoa phù hợp:

• Điều trị bằng thuốc chẹn alpha-1 (Alpha-blockers): Đây là nhóm thuốc điều trị triệu chứng phổ biến nhất (như Tamsulosin, Alfuzosin). Thuốc hoạt động bằng cách làm giãn cơ trơn ở cổ bàng quang và tuyến tiền liệt, giúp khai thông đường tiểu nhanh chóng, giảm đáng kể tình trạng tiểu ngập ngừng và tia tiểu yếu.
• Điều trị bằng thuốc ức chế 5-alpha-reductase (5-ARIs): Nhóm thuốc này (như Finasteride, Dutasteride) tác động trực tiếp vào nguyên nhân gây bệnh bằng cách ngăn chặn sự chuyển hóa testosterone thành DHT. Thuốc giúp thu nhỏ dần kích thước tuyến tiền liệt khoảng 20 – 25% sau 3 – 6 tháng sử dụng liên tục, từ đó làm giảm nguy cơ bí tiểu cấp và nhu cầu phẫu thuật.
• Phẫu thuật nội soi cắt tuyến tiền liệt qua đường niệu đạo (TURP): Được coi là “tiêu chuẩn vàng” trong điều trị ngoại khoa. Bác sĩ luồn dụng cụ nội soi qua niệu đạo vào đến tuyến tiền liệt, sử dụng dòng điện cao tần hoặc năng lượng laser để cắt nhỏ và hút bỏ phần nhu mô tuyến tiền liệt phì đại chèn ép, giải phóng lòng niệu đạo hoàn toàn.
• Các phương pháp can thiệp tối thiểu (MIST): Các kỹ thuật mới như liệu pháp nhiệt hơi nước (Rezum), nâng niệu đạo bằng thiết bị (UroLift), hoặc nút mạch tuyến tiền liệt (PAE) giúp loại bỏ u xơ hiệu quả, thời gian hồi phục nhanh, ít mất máu và giảm thiểu tối đa biến chứng xuất tinh ngược dòng hoặc rối loạn cương dương.

Lối sống hỗ trợ

Bên cạnh việc dùng thuốc hoặc phẫu thuật, việc duy trì lối sống lành mạnh đóng vai trò cực kỳ quan trọng giúp kiểm soát bệnh ổn định:

• Tập luyện Kegel hằng ngày: Thực hiện các bài tập co thắt cơ sàn chậu giúp tăng trương lực cơ nâng đỡ bàng quang, cải thiện đáng kể chứng tiểu són và tiểu gấp.
• Hạn chế uống nước vào buổi tối: Giảm lượng nước uống sau 8 giờ tối để bàng quang không bị quá tải trong đêm, giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ.
• Không nhịn tiểu quá lâu: Cần đi tiểu ngay khi có nhu cầu, việc nhịn tiểu lâu làm cơ bàng quang bị kéo căng quá mức, dẫn đến suy yếu cơ bàng quang và dễ kích hoạt cơn bí tiểu cấp.

Lưu ý khi điều trị

Người bệnh cần đặc biệt lưu ý những điểm sau trong quá trình điều trị để đạt hiệu quả cao nhất và tránh các biến chứng không đáng có:

• Kiên trì sử dụng thuốc theo đúng chỉ định: Các thuốc nhóm 5-ARIs cần thời gian tối thiểu từ 3 đến 6 tháng mới bắt đầu phát huy tác dụng co nhỏ tuyến rõ rệt. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý dừng thuốc khi thấy triệu chứng tiểu tiện cải thiện bước đầu.
• Thận trọng với các thuốc cảm cúm thông thường: Cần tránh tự ý mua và uống các thuốc kháng histamin (trị dị ứng) hoặc thuốc thông mũi chứa chất co mạch (như Pseudoephedrine). Những hoạt chất này có tác dụng phụ làm co thắt cơ trơn cổ bàng quang mạnh mẽ, rất dễ gây ra tình trạng bí tiểu cấp tính tức thời ở người bị phì đại tuyến tiền liệt.
• Tái khám định kỳ để kiểm tra chức năng thận: Người bệnh cần tuân thủ lịch hẹn tái khám của bác sĩ để làm xét nghiệm máu kiểm tra chức năng thận (ure, creatinine) và siêu âm đo nước tiểu tồn dư, đảm bảo rằng tình trạng phì đại không âm thầm gây tổn thương ngược dòng lên thận.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Có nhiều bệnh lý ở hệ tiết niệu dưới của nam giới có thể gây ra các triệu chứng rối loạn tiểu tiện tương tự như phì đại tuyến tiền liệt, dễ gây nhầm lẫn nếu không được chẩn đoán phân biệt kỹ lưỡng:

• Ung thư tuyến tiền liệt (Prostate Cancer): Là khối u ác tính phát triển từ các tế bào tuyến tiền liệt, thường xuất hiện ở vùng ngoại vi của tuyến và có khả năng xâm lấn, di căn xa sang xương, hạch bạch huyết.
• Viêm tuyến tiền liệt (Prostatitis): Tình trạng sưng viêm nhiễm trùng hoặc không nhiễm trùng tại tuyến tiền liệt, thường gặp ở nam giới trẻ tuổi và trung niên, đi kèm các cơn đau buốt dữ dội vùng tầng sinh môn.
• Hẹp niệu đạo (Urethral Stricture): Tình trạng lòng niệu đạo bị thu hẹp do các mô sẹo hình thành sau chấn thương, thủ thuật y khoa hoặc viêm nhiễm niệu đạo trước đó, gây cản trở dòng tiểu tương tự tắc nghẽn cơ học do u xơ.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Dưới đây là bảng so sánh chi tiết giúp phân biệt rõ ràng giữa phì đại tiền liệt tuyến, ung thư tuyến tiền liệt và viêm tuyến tiền liệt dựa trên 5 tiêu chí cốt lõi:

Mọi người cũng hỏi

Phì đại tiền liệt tuyến có chuyển thành ung thư không?

Phì đại tiền liệt tuyến là một tổn thương lành tính (Benign Prostatic Hyperplasia – BPH), nghĩa là sự tăng sinh tế bào này hoàn toàn không phải là ung thư và không tiến triển thành ung thư tuyến tiền liệt. Tuy nhiên, hai bệnh lý này hoàn toàn có thể tồn tại song song trên cùng một người bệnh. Cả hai bệnh đều xảy ra phổ biến ở nam giới lớn tuổi và có thể gây ra các triệu chứng đường tiểu dưới tương tự nhau do chèn ép niệu đạo. Khi tế bào biểu mô tuyến tiền liệt phì đại tăng sinh ở vùng chuyển tiếp (nằm quanh niệu đạo), chúng kích thích cơ học gây bí tiểu. Trong khi đó, ung thư tuyến tiền liệt thường bắt đầu từ vùng ngoại vi của tuyến. Do đó, việc chẩn đoán xác định đòi hỏi các phương pháp chuyên sâu như xét nghiệm PSA và siêu âm trực tràng để loại trừ tế bào ác tính. Người bệnh phì đại lành tính không cần lo lắng về việc khối u lành tính hóa ác, nhưng vẫn cần thăm khám định kỳ để theo dõi sự phát triển của cả hai tình trạng một cách độc lập.

Khi nào người bệnh phì đại tiền liệt tuyến cần phải phẫu thuật?

Phẫu thuật phì đại tiền liệt tuyến không phải là chỉ định đầu tay cho mọi bệnh nhân, mà chỉ được xem xét khi việc điều trị nội khoa bằng thuốc không mang lại hiệu quả hoặc khi bệnh nhân gặp phải các biến chứng nghiêm trọng. Các chỉ định phẫu thuật tuyệt đối bao gồm: bệnh nhân bị bí tiểu cấp tính tái diễn nhiều lần (không thể rút được ống thông tiểu); nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát liên tục do nước tiểu tồn dư; tiểu máu đại thể kéo dài hoặc tái phát nhiều lần do mạch máu tuyến tiền liệt bị vỡ; sỏi bàng quang hình thành do ứ đọng nước tiểu; hoặc có dấu hiệu suy thận, giãn đài bể thận do dòng nước tiểu bị tắc nghẽn ngược dòng. Ngoài ra, nếu kích thước tuyến quá lớn và các triệu chứng rối loạn tiểu tiện (tiểu đêm, tiểu rắt, dòng tiểu yếu) ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống, giấc ngủ của người bệnh mà các biện pháp điều trị bằng thuốc tối ưu trong 3-6 tháng thất bại, bác sĩ cũng sẽ tư vấn can thiệp ngoại khoa như mổ nội soi cắt u xơ (TURP) hoặc các kỹ thuật ít xâm lấn khác.

Bệnh phì đại tiền liệt tuyến có ảnh hưởng đến khả năng sinh lý nam giới không?

Bản thân tình trạng phì đại tiền liệt tuyến không trực tiếp gây ra rối loạn cương dương hay làm giảm ham muốn tình dục ở nam giới. Tuy nhiên, các triệu chứng khó chịu của bệnh như tiểu đêm nhiều lần, mất ngủ kéo dài, mệt mỏi và lo âu về bệnh tật có thể gián tiếp làm suy giảm chất lượng đời sống tình dục. Đáng lưu ý hơn, các phương pháp điều trị y khoa cho căn bệnh này lại có thể gây ra những ảnh hưởng nhất định đến khả năng sinh lý. Ví dụ, một số nhóm thuốc điều trị nội khoa như thuốc ức chế 5-alpha reductase (Finasteride, Dutasteride) có tác dụng phụ làm giảm ham muốn tình dục hoặc gây rối loạn cương dương ở một tỷ lệ nhỏ người bệnh. Thuốc chẹn alpha-1 hoặc sau khi thực hiện phẫu thuật cắt bỏ nội soi tuyến tiền liệt (TURP) thường dẫn đến hiện tượng xuất tinh ngược dòng, tức là tinh dịch đi ngược vào bàng quang thay vì xuất ra ngoài qua niệu đạo. Người bệnh cần thảo luận kỹ với bác sĩ nam khoa để lựa chọn giải pháp điều trị cân bằng giữa việc cải thiện đường tiểu và bảo tồn tối đa chức năng sinh lý.

Chỉ số PSA cao có chắc chắn là bị ung thư tuyến tiền liệt không?

Chỉ số PSA (Prostate-Specific Antigen) là một chất kháng nguyên đặc hiệu được sản xuất bởi các tế bào của tuyến tiền liệt. Sự tăng cao của nồng độ PSA trong máu (thông thường mức bình thường là dưới 4 ng/ml) chỉ phản ánh rằng tuyến tiền liệt đang có sự bất thường hoặc bị kích thích, chứ hoàn toàn không đồng nghĩa với việc người bệnh chắc chắn bị ung thư tuyến tiền liệt. Trên thực tế, có rất nhiều nguyên nhân lành tính khác làm tăng chỉ số PSA một cách đáng kể. Các nguyên nhân này bao gồm tình trạng phì đại lành tính tuyến tiền liệt do khối lượng tế bào tuyến tăng lên, viêm nhiễm tuyến tiền liệt cấp tính hoặc mạn tính, nhiễm trùng đường tiết niệu, hoặc thậm chí là các tác động vật lý gần đây như đặt ống thông tiểu, nội soi bàng quang, hoặc vừa thực hiện thăm khám trực tràng bằng tay. Do đó, khi chỉ số PSA tăng cao, bác sĩ sẽ kết hợp thêm các yếu tố khác như tỷ lệ PSA tự do/PSA toàn phần, siêu âm trực tràng và nếu cần thiết sẽ chỉ định sinh thiết tuyến tiền liệt để đưa ra kết luận chẩn đoán chính xác nhất.

Người bị phì đại tiền liệt tuyến nên kiêng ăn những gì?

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc kiểm soát tiến triển của bệnh và làm giảm mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng đường tiểu. Người bệnh phì đại tiền liệt tuyến nên hạn chế tối đa các loại thịt đỏ như thịt bò, thịt cừu, thịt lợn vì chúng chứa hàm lượng chất béo bão hòa cao, thúc đẩy phản ứng viêm trong cơ thể và kích thích tế bào u xơ phát triển nhanh hơn. Bên cạnh đó, cần kiêng tuyệt đối đồ ăn cay nóng, nhiều gia vị như ớt, tiêu, mù tạt vì chúng gây kích ứng trực tiếp lên niêm mạc bàng quang và cổ bàng quang, làm trầm trọng thêm triệu chứng tiểu buốt, tiểu rắt. Các chất kích thích như rượu, bia, cà phê và đồ uống có ga cũng cần được loại bỏ khỏi thực đơn hằng ngày do chúng có đặc tính lợi tiểu mạnh, khiến bàng quang phải hoạt động quá tải và dễ gây ra tình trạng bí tiểu cấp tính nguy hiểm. Cuối cùng, hạn chế ăn các món ăn quá mặn hoặc nhiều chất béo chuyển hóa để bảo vệ hệ tim mạch và giảm áp lực lên hệ tiết niệu.

Tài liệu tham khảo về phì đại tiền liệt tuyến

• American Urological Association
• Mayo Clinic
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases
• Urology Care Foundation
• World Health Organization