Loạn thị: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị

Loạn thị là gì?

Loạn thị (Astigmatism) là một sai lệch về khúc xạ mắt phổ biến, xảy ra khi giác mạc hoặc thủy tinh thể có hình dạng không đều. Thay vì có hình dạng tròn như quả bóng chuyển, bề mặt mắt ở người loạn thị lại có hình dạng giống quả bóng bầu dục. Điều này khiến các tia sáng đi vào mắt không hội tụ tại một điểm duy nhất trên võng mạc, dẫn đến hình ảnh thu được bị mờ hoặc biến dạng ở mọi khoảng cách.

Mức độ nguy hiểm của tình trạng này phụ thuộc vào thời điểm phát hiện và can thiệp. Nếu không được điều trị kịp thời, đặc biệt là ở trẻ em, loạn thị có thể dẫn đến nhược thị (amblyopia) – một tình trạng suy giảm thị lực vĩnh viễn không thể điều chỉnh bằng kính. Theo các số liệu từ Học viện Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO), có khoảng 1/3 dân số thế giới gặp phải tình trạng loạn thị ở các mức độ khác nhau. Tình trạng này thường xuất hiện từ khi mới sinh và có thể kết hợp cùng với cận thị hoặc viễn thị.

Nguyên nhân gây ra loạn thị

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra tình trạng này là sự biến dạng về độ cong của giác mạc (loạn thị giác mạc) hoặc của thủy tinh thể (loạn thị thấu kính). Các nghiên cứu nhãn khoa đã xác định được các yếu tố chính và phụ bao gồm:

• Di truyền là nguyên nhân phổ biến nhất, khi trẻ em sinh ra trong gia đình có cha mẹ bị loạn thị sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn rõ rệt do cấu trúc mắt được định hình từ trong gen.
• Chấn thương mắt có thể làm thay đổi cấu trúc bề mặt giác mạc, để lại sẹo và gây ra các điểm lồi lõm không đều, dẫn đến loạn thị mắc phải.
• Phẫu thuật mắt như phẫu thuật đục thủy tinh thể hoặc ghép giác mạc đôi khi có thể để lại tác dụng phụ là thay đổi độ cong sinh lý ban đầu của mắt.
• Bệnh giác mạc chóp (Keratoconus) là một tình trạng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng, khiến giác mạc dần mỏng đi và lồi ra ngoài theo hình nón, gây ra tình trạng loạn thị nặng và khó điều chỉnh bằng kính thông thường.
• Thói quen dụi mắt thường xuyên dù là nguyên nhân gián tiếp nhưng các nghiên cứu đã chỉ ra rằng áp lực vật lý liên tục lên giác mạc có thể làm biến đổi cấu trúc màng mỏng này theo thời gian.

Cơ chế

Cơ chế dẫn đến loạn thị liên quan mật thiết đến cách thức mắt bẻ cong ánh sáng (khúc xạ):

• Khúc xạ đa điểm xảy ra khi bề mặt giác mạc không đối xứng, khiến các tia sáng khi đi qua các kinh tuyến khác nhau của mắt sẽ hội tụ tại nhiều điểm khác nhau (có thể ở trước, sau hoặc ngay trên võng mạc).
• Sự mất tập trung của tiêu điểm thay vì hội tụ tại một điểm duy nhất (focal point) trên võng mạc để tạo ra hình ảnh sắc nét, ánh sáng bị phân tán tạo thành các vệt sáng hoặc hình ảnh chồng chéo, khiến não bộ nhận được tín hiệu mờ nhòe.

Triệu chứng của loạn thị

Triệu chứng phổ biến

Các dấu hiệu của loạn thị thường diễn tiến âm thầm và dễ bị nhầm lẫn với các tật khúc xạ khác. Những triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Hình ảnh bị mờ hoặc biến dạng ở cả khoảng cách xa và gần, người bệnh thường thấy các vật thể có bóng mờ hoặc đường nét không sắc nét.
• Mỏi mắt và căng thẳng thần kinh thị giác thường xuyên, đặc biệt là khi phải tập trung nhìn lâu vào màn hình máy tính hoặc đọc sách.
• Đau đầu thường xuất hiện ở vùng trán hoặc thái dương do các cơ mắt phải làm việc quá mức để cố gắng điều tiết và làm rõ hình ảnh.
• Nheo mắt là một phản ứng tự nhiên của người bệnh nhằm thu hẹp khe mi, giúp giảm bớt sự phân tán ánh sáng và nhìn rõ hơn một chút.
• Khó nhìn vào ban đêm khi các nguồn sáng (như đèn đường, đèn xe) thường bị nhòe, lóa hoặc có các tia sáng kéo dài, gây nguy hiểm khi lái xe.

Triệu chứng theo mức độ

Trường hợp đặc biệt

• Loạn thị ở trẻ em thường khó phát hiện vì trẻ không biết thế nào là nhìn rõ chuẩn. Trẻ có thể có biểu hiện nghiêng đầu khi nhìn, dụi mắt hoặc ngồi rất gần tivi.
• Loạn thị không đều (Irregular astigmatism) thường do sẹo giác mạc hoặc bệnh lý giác mạc chóp, khiến việc điều chỉnh bằng kính gọng trở nên rất khó khăn và hình ảnh bị méo mó theo các hướng không cố định.

Các biến chứng của loạn thị

Nếu không được can thiệp kịp thời, loạn thị có thể dẫn đến những hệ lụy lâu dài cho sức khỏe thị giác:

Nhược thị (Amblyopia)

Đây là biến chứng nghiêm trọng nhất ở trẻ em. Khi một hoặc hai mắt bị loạn thị nặng mà không được đeo kính, não bộ sẽ học cách ưu tiên tín hiệu từ mắt nhìn rõ hơn và lờ đi tín hiệu từ mắt bị loạn. Lâu dần, vùng não phụ trách thị giác của mắt đó không phát triển hoàn thiện, dẫn đến thị lực kém vĩnh viễn dù sau này có phẫu thuật hay đeo kính.

Lác mắt (Strabismus)

Sự nỗ lực điều tiết quá mức để làm rõ hình ảnh có thể khiến các cơ vận nhãn bị mất cân bằng, dẫn đến tình trạng hai mắt không nhìn thẳng hàng, gây mất thẩm mỹ và ảnh hưởng đến khả năng nhìn chiều sâu.

Mệt mỏi thị giác mạn tính

Người bệnh luôn trong trạng thái căng thẳng thần kinh, suy giảm hiệu suất làm việc và học tập, thường xuyên bị hành hạ bởi những cơn đau đầu mạn tính do mắt không được nghỉ ngơi đúng cách.

Đối tượng nguy cơ mắc loạn thị

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh

• Trẻ em là đối tượng nhạy cảm nhất, vì loạn thị thường mang tính bẩm sinh và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát triển thị giác giai đoạn đầu đời.
• Người trưởng thành thường gặp loạn thị thứ phát do quá trình lão hóa hoặc các biến đổi về cấu trúc mắt sau nhiều năm làm việc.
• Không có sự khác biệt rõ rệt về giới tính trong tỷ lệ mắc loạn thị theo các nghiên cứu dịch tễ học toàn cầu.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác

• Người có tiền sử gia đình mắc các tật khúc xạ nặng hoặc các bệnh lý về giác mạc.
• Người bị cận thị hoặc viễn thị nặng thường đi kèm với độ loạn thị nhất định do trục nhãn cầu bị dài ra hoặc ngắn lại không đồng đều.
• Người từng thực hiện phẫu thuật mắt hoặc có sẹo giác mạc do các vết thương cũ.
• Phụ nữ mang thai đôi khi gặp tình trạng loạn thị tạm thời do thay đổi hormone làm thay đổi độ dày giác mạc, nhưng tình trạng này thường biến mất sau sinh.

Phòng ngừa loạn thị

Vì phần lớn trường hợp loạn thị là do bẩm sinh và di truyền, không có biện pháp ngăn ngừa hoàn toàn. Tuy nhiên, chúng ta có thể hạn chế sự tiến triển và các biến chứng bằng cách:

Kiểm tra mắt định kỳ

Trẻ em cần được khám mắt tầm soát lúc 6 tháng tuổi, 3 tuổi và trước khi vào lớp 1 để phát hiện sớm các tật khúc xạ tiềm ẩn, ngăn ngừa nhược thị hiệu quả.

Bảo vệ mắt khỏi chấn thương

Sử dụng kính bảo hộ khi tham gia các hoạt động thể thao mạo hiểm hoặc làm việc trong môi trường có nhiều dị vật (như thợ mộc, thợ hàn) để tránh các tổn thương gây sẹo giác mạc.

Chế độ làm việc và nghỉ ngơi hợp lý

Áp dụng quy tắc 20-20-20 (mỗi 20 phút làm việc, nhìn xa 20 feet trong 20 giây) để giảm áp lực điều tiết lên thủy tinh thể và giác mạc, giúp mắt duy trì trạng thái ổn định nhất.

Chẩn đoán loạn thị

Quy trình chẩn đoán loạn thị thường bao gồm các bước kiểm tra chuyên sâu để xác định chính xác trục và độ loạn:

Kiểm tra thị lực (Visual Acuity Test)

Bác sĩ yêu cầu bạn đọc các chữ cái trên bảng Snellen ở một khoảng cách nhất định để đánh giá độ sắc nét của hình ảnh mà mắt thu được.

Đo khúc xạ máy (Autorefraction)

Sử dụng máy đo tự động để đưa ra các con số ước lượng về độ cận, viễn và loạn thị, giúp bác sĩ có cơ sở ban đầu để điều chỉnh kính.

Đo độ cong giác mạc (Keratometry)

Sử dụng thiết bị chuyên dụng để đo lường độ cong của bề mặt giác mạc, từ đó xác định xem đó là loạn thị giác mạc hay loạn thị do thủy tinh thể.

Bản đồ giác mạc (Corneal Topography)

Đây là công nghệ tiên tiến nhất giúp tạo ra bản đồ 3D chi tiết về hình dạng bề mặt mắt, rất quan trọng trong việc chẩn đoán bệnh giác mạc chóp hoặc chuẩn bị cho phẫu thuật LASIK.

Điều trị loạn thị

Phương pháp y khoa

• Đeo kính gọng là phương pháp đơn giản, an toàn và hiệu quả nhất. Kính loạn thị là loại thấu kính trụ (cylindrical lens) giúp bù trừ cho độ cong không đều của mắt.
• Kính áp tròng (Contact Lenses) bao gồm kính mềm (Toric lenses) hoặc kính cứng thấm khí (RGP). Kính cứng thường cho chất lượng hình ảnh sắc nét hơn đối với những người có độ loạn cao.
• Phẫu thuật khúc xạ (LASIK, ReLEx SMILE) sử dụng tia laser để định hình lại độ cong của giác mạc, giúp ánh sáng hội tụ đúng điểm. Đây là giải pháp triệt để cho những người trên 18 tuổi có độ loạn ổn định.
• Chỉnh hình giác mạc (Ortho-K) là phương pháp đeo kính áp tròng cứng vào ban đêm để tạm thời làm thay đổi hình dạng giác mạc, giúp người bệnh nhìn rõ vào ban ngày mà không cần dùng kính.

Lối sống hỗ trợ

• Cung cấp đủ ánh sáng khi làm việc và học tập để mắt không phải gắng sức điều tiết quá mức.
• Bổ sung dinh dưỡng giàu Vitamin A, C, E và Lutein từ các loại rau xanh đậm, cá béo và các loại hạt để tăng cường sức khỏe võng mạc.

Lưu ý khi điều trị

• Đeo kính đúng độ và tái khám định kỳ mỗi 6 tháng để điều chỉnh đơn kính kịp thời, tránh tình trạng tăng độ do đeo kính sai cách.
• Lựa chọn cơ sở uy tín khi có ý định phẫu thuật để được khám sàng lọc kỹ lưỡng, đảm bảo độ dày giác mạc đủ điều kiện an toàn.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Loạn thị thường bị nhầm lẫn hoặc xuất hiện cùng lúc với Cận thị (Myopia) và Viễn thị (Hyperopia).

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Loạn thị có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Loạn thị có thể được xử lý triệt để thông qua các phương pháp phẫu thuật khúc xạ như LASIK, PRK hoặc ReLEx SMILE khi người bệnh đủ 18 tuổi và có độ loạn ổn định trong ít nhất một năm. Sau phẫu thuật, hình dạng giác mạc được laser điều chỉnh về độ cong chuẩn, giúp ánh sáng hội tụ chính xác trên võng mạc, từ đó loại bỏ nhu cầu đeo kính. Tuy nhiên, đối với trẻ em hoặc những người không đủ điều kiện phẫu thuật, việc đeo kính chỉ là phương pháp hỗ trợ điều chỉnh thị lực chứ không làm thay đổi cấu trúc giác mạc để “khỏi” bệnh hoàn toàn. Việc duy trì thói quen khám mắt và bảo vệ mắt tốt sau phẫu thuật là rất quan trọng để tránh tái phát hoặc gặp các biến chứng khác.

Loạn thị có tăng độ nhanh như cận thị không?

Thông thường, độ loạn thị khá ổn định theo thời gian vì nó liên quan đến cấu trúc vật lý của giác mạc và thủy tinh thể. Khác với cận thị (thường tăng độ nhanh do trục nhãn cầu dài ra trong quá trình phát triển thể chất), loạn thị thường giữ nguyên mức độ từ khi sinh ra cho đến khi trưởng thành. Nếu bạn nhận thấy độ loạn tăng nhanh đột ngột trong một thời gian ngắn, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo của các bệnh lý nguy hiểm như giác mạc chóp (Keratoconus) hoặc các vấn đề về thủy tinh thể. Trong trường hợp này, người bệnh cần đến ngay các cơ sở chuyên khoa mắt uy tín để được chụp bản đồ giác mạc và can thiệp kịp thời nhằm bảo tồn thị lực.

Trẻ em bị loạn thị bẩm sinh có cần đeo kính ngay không?

Việc trẻ em bị loạn thị bẩm sinh có cần đeo kính ngay hay không phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ loạn thị và nguy cơ xảy ra biến chứng nhược thị. Nếu độ loạn thị nhỏ (dưới 1.00 Diopter) và không gây ảnh hưởng nhiều đến khả năng quan sát hay học tập của trẻ, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi định kỳ. Tuy nhiên, nếu độ loạn cao hoặc có sự chênh lệch lớn giữa hai mắt, trẻ bắt buộc phải đeo kính thường xuyên. Việc đeo kính giúp não bộ nhận được những hình ảnh sắc nét, từ đó kích thích sự phát triển hoàn thiện của các tế bào thần kinh thị giác. Nếu bỏ qua giai đoạn vàng này (thường là trước 10-12 tuổi), trẻ rất dễ bị nhược thị vĩnh viễn, một tình trạng không thể phục hồi bằng kính hay phẫu thuật sau này.

Đeo kính loạn thị có khiến mắt bị dại hay nhỏ đi không?

Quan điểm đeo kính khiến mắt bị dại hoặc nhỏ đi là một lầm tưởng phổ biến nhưng không có cơ sở khoa học. Khi đeo kính đúng độ, đôi mắt sẽ được hỗ trợ để nhìn rõ mà không cần nỗ lực điều tiết quá mức, giúp giảm tình trạng mỏi mắt và đau đầu. Cảm giác mắt “dại” thường xuất hiện khi người bệnh tháo kính ra sau một thời gian dài sử dụng liên tục, khiến mắt chưa kịp thích nghi với việc nhìn mờ trở lại. Ngoài ra, do đặc điểm quang học của thấu kính, người đối diện có thể thấy mắt người đeo kính viễn to hơn hoặc kính cận nhỏ hơn một chút, nhưng cấu trúc thực tế của nhãn cầu hoàn toàn không thay đổi. Điều quan trọng nhất là bạn cần chọn gọng kính phù hợp và đeo kính đúng khoảng cách để đảm bảo thẩm mỹ và thị lực.

Làm thế nào để chăm sóc mắt cho người bị loạn thị tại nhà?

Chăm sóc mắt tại nhà cho người loạn thị tập trung vào việc giảm căng thẳng cho mắt và duy trì sức khỏe giác mạc. Bạn nên thiết lập không gian làm việc với đầy đủ ánh sáng, tránh đọc sách hoặc sử dụng thiết bị điện tử trong bóng tối. Áp dụng các bài tập massage mắt nhẹ nhàng và tuân thủ quy tắc nghỉ ngơi 20-20-20 để các cơ vận nhãn được thư giãn. Bên cạnh đó, việc bổ sung các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa như cà rốt, bí đỏ, rau bina và các loại cá giàu Omega-3 sẽ hỗ trợ nuôi dưỡng tế bào mắt tốt hơn. Tuyệt đối không được tự ý mua các loại thuốc nhỏ mắt có chứa corticoid khi chưa có chỉ định của bác sĩ, và hãy luôn giữ vệ sinh tay sạch sẽ, tránh dụi mắt để không làm biến dạng thêm bề mặt giác mạc.

Tài liệu tham khảo về loạn thị

• American Academy of Ophthalmology
• Mayo Clinic
• National Eye Institute
• World Health Organization
• Cleveland Clinic