Lao: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị

Lao là gì?

Lao là một bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis gây ra. Căn bệnh này chủ yếu tấn công phổi nhưng cũng có thể ảnh hưởng đến các bộ phận khác của cơ thể như thận, cột sống và não. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), vào năm 2022, ước tính có khoảng 10,6 triệu người mắc bệnh trên toàn cầu và 1,3 triệu người đã tử vong vì căn bệnh này. Đây là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu do tác nhân nhiễm trùng đơn lẻ trên thế giới. Nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách, bệnh có thể gây tổn thương nghiêm trọng cho cơ quan đích, dẫn đến suy hô hấp hoặc tử vong, đồng thời góp phần gia tăng tình trạng kháng thuốc trong cộng đồng.

Nguyên nhân gây ra lao

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh là sự xâm nhập của vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis vào cơ thể. Đây là loại vi khuẩn hiếu khí, có khả năng tồn tại lâu trong môi trường bên ngoài dưới dạng bào tử. Bên cạnh nguyên nhân trực tiếp, các yếu tố gián tiếp đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của bệnh bao gồm:

• Hệ miễn dịch suy yếu: Những người nhiễm HIV/AIDS, người đang hóa trị ung thư hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ chuyển từ nhiễm lao tiềm ẩn sang bệnh hoạt động cao hơn rất nhiều.
• Tiếp xúc gần với nguồn lây: Sống hoặc làm việc trong môi trường có người đang mắc bệnh phổi hoạt động mà không có biện pháp bảo hộ.
• Bệnh lý mãn tính: Các bệnh như tiểu đường nặng, bệnh thận giai đoạn cuối hoặc suy dinh dưỡng làm giảm khả năng thực bào của tế bào miễn dịch.
• Lối sống thiếu lành mạnh: Việc lạm dụng rượu bia, hút thuốc lá hoặc sử dụng ma túy làm tổn thương hàng rào bảo vệ niêm mạc phổi, tạo điều kiện cho vi khuẩn khu trú.

Cơ chế

Cơ chế gây bệnh diễn ra qua các giai đoạn phức tạp khi vi khuẩn xâm nhập vào đường hô hấp:

• Sự xâm nhập và thực bào: Vi khuẩn theo các hạt nước bọt nhỏ đi vào phế nang. Tại đây, các đại thực bào phế nang sẽ bao vây và thực bào vi khuẩn.
• Sự nhân lên nội bào: Nếu hệ miễn dịch không đủ mạnh, vi khuẩn sẽ nhân lên bên trong đại thực bào, làm phá vỡ tế bào và giải phóng thêm vi khuẩn.
• Hình thành nang lao: Cơ thể phản ứng bằng cách huy động các tế bào lympho và tế bào biểu mô để bao vây khu vực nhiễm trùng, tạo thành các hạt (granuloma).
• Giai đoạn hoại tử bã đậu: Phần trung tâm của nang lao có thể bị hoại tử, tạo thành chất lỏng giống như bã đậu. Nếu chất này thoát vào đường thở, vi khuẩn sẽ phát tán ra ngoài khi người bệnh ho.

Triệu chứng của lao

Triệu chứng phổ biến

Các triệu chứng thường xuất hiện từ từ và có thể bị nhầm lẫn với các bệnh lý hô hấp thông thường khác:

• Ho kéo dài: Ho khan hoặc có đờm kéo dài trên 3 tuần là dấu hiệu điển hình nhất.
• Ho ra máu: Xuất hiện khi vi khuẩn gây tổn thương các mạch máu trong nhu mô phổi.
• Sốt nhẹ về chiều: Người bệnh thường bị tăng thân nhiệt nhẹ vào cuối ngày, kèm theo cảm giác mệt mỏi.
• Đổ mồ hôi trộm: Thường xuyên ra mồ h ý vào ban đêm ngay cả khi thời tiết mát mẻ.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân: Cơ thể gầy sút nhanh chóng do quá trình viêm mãn tính tiêu thụ nhiều năng lượng.
• Đau ngực: Cảm giác đau thắt hoặc khó thở khi hít thở sâu do tổn thương màng phổi.

Triệu chứng theo mức độ

Trường hợp đặc biệt

Khi vi khuẩn tấn công các cơ quan ngoài phổi, triệu chứng sẽ thay đổi tùy thuộc vào vị trí:

• • Lao hạch: Xuất hiện các hạch sưng to, không đau ở vùng cổ hoặc dưới hàm.

Lao xương khớp

: Gây đau lưng nghiêm trọng, biến dạng cột sống hoặc sưng đau các khớp lớn.
• Lao màng não: Gây đau đầu dữ dội, nôn mửa, cứng gáy và có thể dẫn đến hôn mê.
• Lao hệ tiết niệu: Gây tiểu ra máu, tiểu buốt và đau vùng thắt lưng.

Đường lây truyền của lao

Bệnh lây truyền chủ yếu qua đường không khí, đòi hỏi sự tiếp xúc gần và thường xuyên để nguy cơ lây nhiễm trở nên đáng kể.

Đường hô hấp

Đây là con đường lây lan phổ biến nhất. Khi người bệnh phổi hoặc thanh quản nói chuyện, hát, ho hoặc hắt hơi, họ sẽ giải phóng các hạt khí dung (droplet nuclei) chứa vi khuẩn vào không khí. Những hạt này cực nhỏ, có thể lơ lửng trong không gian nhiều giờ. Người lành hít phải các hạt này vào phổi sẽ có nguy cơ bị nhiễm bệnh. Việc lây nhiễm không xảy ra qua việc bắt tay, dùng chung đồ ăn hay chạm vào ga trải giường.

Các biến chứng của lao

Nếu không được phát hiện và điều trị đúng phác đồ, bệnh có thể để lại những di chứng vĩnh viễn và đe dọa tính mạng.

Hủy hoại nhu mô phổi

Vi khuẩn tạo ra các hang lao trong phổi, làm giảm diện tích trao đổi khí, dẫn đến suy hô hấp mãn tính. Các vết sẹo xơ hóa sau khi lành bệnh cũng khiến chức năng phổi không bao giờ trở lại trạng thái ban đầu.

Đau cột sống và tổn thương xương

Biến chứng tại xương (bệnh Pott) gây đau lưng, cứng khớp và có thể dẫn đến liệt chi dưới nếu tủy sống bị chèn ép do các đốt sống bị phá hủy.

Viêm màng não

Đây là biến chứng nguy hiểm nhất, gây sưng màng bao bọc não. Hậu quả có thể là tổn thương thần kinh vĩnh viễn, điếc, chậm phát triển trí tuệ (ở trẻ em) hoặc tử vong.

Vấn đề về gan và thận

Sự lan tỏa của vi khuẩn qua đường máu có thể gây viêm gan hoặc làm suy giảm khả năng lọc của thận, dẫn đến tình trạng nhiễm độc máu.

Đối tượng nguy cơ mắc lao

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

• Người cao tuổi: Hệ miễn dịch lão hóa khiến vi khuẩn từ giai đoạn tiềm ẩn dễ bùng phát thành bệnh hoạt động.
• Nam giới trong độ tuổi lao động: Thường do các yếu tố xã hội như hút thuốc, uống rượu và môi trường làm việc tiếp xúc nhiều người.
• Trẻ em dưới 5 tuổi: Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện khiến trẻ dễ mắc các thể bệnh nặng như màng não hoặc kê.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

• Người nhiễm HIV: Đây là nhóm có nguy cơ cao nhất, vì HIV phá hủy các tế bào T-CD4, vốn là “chỉ huy” trong việc chống lại vi khuẩn.
• Người sống trong môi trường đông đúc: Như trại giam, khu ổ chuột hoặc các trại tị nạn với điều kiện thông gió kém.
• Nhân viên y tế: Những người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân mà không tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn.

Phòng ngừa lao

Tiêm chủng vaccine BCG

Vaccine Bacillus Calmette-Guérin (BCG) là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất cho trẻ em, giúp ngăn ngừa các thể bệnh nặng như màng não. Tuy nhiên, hiệu quả của nó ở người lớn trong việc ngăn ngừa phổi thường không cao.

Vệ sinh môi trường và cá nhân

Đảm bảo nhà cửa luôn thông thoáng, tận dụng ánh nắng mặt trời vì tia cực tím có khả năng tiêu diệt vi khuẩn. Người bệnh cần đeo khẩu trang, che miệng khi ho và không khạc nhổ bừa bãi ra môi trường xung quanh.

Điều trị lao tiềm ẩn

Những người có kết quả xét nghiệm dương tính nhưng chưa phát bệnh cần được điều trị dự phòng bằng thuốc kháng sinh để ngăn chặn vi khuẩn hoạt động trong tương lai, đặc biệt là ở nhóm nguy cơ cao.

Chẩn đoán lao

Xét nghiệm đờm

Đây là phương pháp cơ bản nhất. Bác sĩ sẽ lấy mẫu đờm của người bệnh để soi dưới kính hiển vi (AFB) hoặc nuôi cấy để tìm sự hiện diện của vi khuẩn. Nuôi cấy là tiêu chuẩn vàng nhưng mất nhiều thời gian (2-6 tuần).

Xét nghiệm phân tử GeneXpert

Phương pháp hiện đại này cho kết quả nhanh chóng trong vòng vài giờ. Nó không chỉ xác định có vi khuẩn hay không mà còn kiểm tra xem vi khuẩn đó có kháng thuốc Rifampicin (một loại thuốc điều trị chủ chốt) hay không.

Chẩn đoán hình ảnh

Chụp X-quang ngực giúp phát hiện các tổn thương hình hang, thâm nhiễm hoặc nốt ở vùng đỉnh phổi. Tuy nhiên, hình ảnh X-quang đơn thuần không đủ để kết luận bệnh mà cần kết hợp với xét nghiệm vi sinh.

Xét nghiệm máu và da

Xét nghiệm IGRA (máu) hoặc nghiệm pháp Mantoux (da) được dùng để xác định xem cơ thể đã từng tiếp xúc với vi khuẩn hay chưa, thường dùng trong tầm soát nhiễm lao tiềm ẩn.

Điều trị lao

Phương pháp y khoa

Việc điều trị bắt buộc phải tuân thủ nguyên tắc: đúng thuốc, đúng liều, đủ thời gian và liên tục.

• Sử dụng kháng sinh phối hợp: Phác đồ phổ biến nhất bao gồm 4 loại thuốc: Isoniazid, Rifampin, Ethambutol và Pyrazinamide.
• Chiến lược DOTS: Điều trị có kiểm soát trực tiếp, đảm bảo bệnh nhân uống thuốc dưới sự giám sát của nhân viên y tế để tránh quên thuốc hoặc bỏ trị.
• Thời gian điều trị: Thông thường kéo dài từ 6 đến 9 tháng. Đối với các thể kháng thuốc, thời gian có thể kéo dài lên đến 18-24 tháng.

Lối sống hỗ trợ

• Chế độ dinh dưỡng giàu đạm: Bổ sung thịt, cá, trứng, sữa để giúp cơ thể phục hồi các mô bị tổn thương.
• Nghỉ ngơi hợp lý: Tránh làm việc nặng trong giai đoạn đầu điều trị để cơ thể tập trung năng lượng chống lại vi khuẩn.
• Bỏ thuốc lá và rượu bia: Các chất này làm giảm tác dụng của thuốc và gây thêm gánh nặng cho gan.

Lưu ý khi điều trị

• Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc: Ngay cả khi cảm thấy khỏe hơn, việc ngưng thuốc sớm sẽ khiến vi khuẩn còn sót lại trở nên kháng thuốc.
• Theo dõi tác dụng phụ: Cần thông báo cho bác sĩ nếu có dấu hiệu vàng da, buồn nôn hoặc thay đổi thị giác do tác dụng của thuốc gây ra.
• Tái khám đúng hẹn: Để thực hiện các xét nghiệm kiểm tra vi khuẩn trong đờm, đánh giá mức độ thuyên giảm của bệnh.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Bệnh thường bị nhầm lẫn với các bệnh lý đường hô hấp mãn tính hoặc nhiễm trùng phổi khác như:

• Viêm phổi cấp tính: Thường khởi phát đột ngột với sốt cao và ho khạc đờm đặc.
• Ung thư phổi: Cũng gây ho ra máu và sụt cân nhưng thường xuất hiện ở người lớn tuổi có tiền sử hút thuốc lâu năm.
• Giãn phế quản: Gây ho khạc đờm nhiều vào buổi sáng, có thể kéo dài nhiều năm.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Bệnh lao có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Có, bệnh hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu người bệnh tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ. Chìa khóa của việc điều trị thành công là uống thuốc đúng giờ, đúng liều lượng và đủ thời gian quy định (thường là 6 đến 9 tháng). Việc tự ý ngưng thuốc khi thấy triệu chứng thuyên giảm là cực kỳ nguy hiểm, vì điều này không tiêu diệt hết vi khuẩn mà còn tạo điều kiện cho chúng biến đổi thành thể kháng thuốc. Khi vi khuẩn kháng thuốc phát triển, việc điều trị sẽ trở nên vô cùng khó khăn, tốn kém và tỷ lệ tử vong tăng cao. Ngoài việc dùng thuốc, bệnh nhân cần có chế độ dinh dưỡng tốt và nghỉ ngơi hợp lý để tăng cường sức đề kháng cho cơ thể.

Lao phổi lây qua đường nào là chủ yếu?

Con đường lây lan chủ yếu và duy nhất có ý nghĩa về mặt dịch tễ học là đường hô hấp. Khi người mắc bệnh phổi hoạt động ho, hắt hơi, khạc nhổ hoặc thậm chí là nói chuyện, họ sẽ phát tán các hạt khí dung chứa vi khuẩn vào không khí. Người khỏe mạnh hít phải các hạt này sẽ có nguy cơ bị nhiễm. Cần lưu ý rằng bệnh không lây qua các con đường như dùng chung bát đũa, bắt tay, chạm vào quần áo hay sử dụng chung nhà vệ sinh với người bệnh. Tuy nhiên, nguy cơ lây nhiễm cao nhất thường xảy ra ở những người sống cùng nhà hoặc làm việc trong môi trường khép kín, thiếu ánh sáng và thông gió kém với người bệnh trong thời gian dài.

Tại sao người bệnh lao thường bị sốt về chiều?

Sốt về chiều là một trong những triệu chứng kinh điển do phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với vi khuẩn gây bệnh. Vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis có chu kỳ sinh trưởng và hoạt động đặc thù. Khi chúng nhân lên, cơ thể giải phóng các chất gây sốt (pyrogens) như cytokine để chống lại sự xâm nhiễm. Các nghiên cứu cho thấy nồng độ các chất này thường đạt đỉnh vào cuối ngày, dẫn đến tình trạng tăng thân nhiệt nhẹ vào buổi chiều hoặc tối. Đây là một dạng sốt âm ỉ, không quá cao như viêm phổi cấp tính nhưng kéo dài dai dẳng, khiến người bệnh cảm thấy mệt mỏi, uể oải và thường đi kèm với hiện tượng đổ mồ hôi trộm khi ngủ.

Người mắc lao tiềm ẩn có cần điều trị không?

Dù người mắc lao tiềm ẩn không cảm thấy bị bệnh và không có khả năng lây truyền vi khuẩn cho người khác, việc điều trị vẫn rất cần thiết trong nhiều trường hợp. Mục đích của điều trị lúc này là tiêu diệt những vi khuẩn đang ở trạng thái “ngủ đông” để ngăn chặn chúng bùng phát thành bệnh hoạt động trong tương lai. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những người có hệ miễn dịch yếu như người nhiễm HIV, người đang điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch, hoặc những người vừa tiếp xúc gần với nguồn lây. Phác đồ điều trị cho thể tiềm ẩn thường đơn giản hơn và ngắn ngày hơn so với thể hoạt động nhưng vẫn đòi hỏi sự kiên trì của người bệnh.

Bệnh lao kháng thuốc là gì và tại sao nó nguy hiểm?

Lao kháng thuốc xảy ra khi vi khuẩn không còn bị tiêu diệt bởi các loại thuốc kháng sinh thông thường, đặc biệt là Isoniazid và Rifampicin. Nguyên nhân chủ yếu là do bệnh nhân không tuân thủ phác đồ, uống thuốc ngắt quãng hoặc bác sĩ kê đơn không phù hợp. Đây là mối đe dọa nghiêm trọng vì việc điều trị thể kháng thuốc phức tạp hơn nhiều: thời gian điều trị kéo dài lên tới 2 năm, thuốc có nhiều tác dụng phụ độc hại hơn và tỷ lệ thành công thấp hơn đáng kể. Hơn nữa, người mang vi khuẩn kháng thuốc có thể lây truyền chủng vi khuẩn nguy hiểm này trực tiếp cho cộng đồng, gây ra những thách thức lớn cho hệ thống y tế toàn cầu.

Tài liệu tham khảo về lao

• World Health Organization
• Centers for Disease Control and Prevention
• Mayo Clinic
• Johns Hopkins Medicine
• American Lung Association