Hantavirus

hantavirus là gì?

hantavirus là một họ virus lây truyền chủ yếu bởi các loài động vật gặm nhấm. Loại virus này có thể gây ra nhiều hội chứng bệnh nghiêm trọng ở người, bao gồm Hội chứng phổi do hantavirus (HPS) và Sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS). Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, HPS là một bệnh hô hấp hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm với tỷ lệ tử vong lên đến 38%. Tại khu vực Châu Âu và Châu Á, các chủng virus này thường gây ra HFRS, ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng thận và hệ tuần hoàn.

Nguyên nhân gây ra hantavirus

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh là do sự xâm nhập của các virus thuộc chi Orthohantavirus vào cơ thể người. Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng mỗi chủng virus thường gắn liền với một loài ký chủ gặm nhấm cụ thể.

• Chuột hươu (Deer mouse) là vật chủ chính mang virus Sin Nombre, nguyên nhân phổ biến nhất gây ra hội chứng phổi tại khu vực Bắc Mỹ.
• Chuột bông (Cotton rat) và chuột gạo (Rice rat) cũng được xác định là nguồn mang các chủng virus gây bệnh tại các khu vực phía Nam Hoa Kỳ và Trung – Nam Mỹ.
• Chuột cống (Norway rat) thường mang virus Seoul, một chủng có thể gây ra hội chứng thận trên phạm vi toàn cầu, đặc biệt là ở các khu đô thị đông đúc.
• Chuột đồng (Field mouse) là vật chủ chính của virus Hantaan, nguyên nhân chủ yếu gây ra sốt xuất huyết kèm hội chứng thận tại khu vực Đông Á.

Việc tiếp xúc với chất thải của các loài động vật này thông qua các hoạt động dọn dẹp hoặc sinh hoạt trong môi trường ô nhiễm là yếu tố gián tiếp dẫn đến bùng phát bệnh.

Cơ chế

Cơ chế gây bệnh của hantavirus tập trung vào việc tấn công hệ thống mạch máu của vật chủ.

• Nhiễm trùng tế bào nội mô là bước khởi đầu khi virus xâm nhập và nhân bản bên trong các tế bào lót thành mạch máu. Quá trình này không trực tiếp tiêu diệt tế bào nhưng kích hoạt một phản ứng miễn dịch dữ dội.
• Phản ứng miễn dịch quá mức dẫn đến việc giải phóng hàng loạt cytokine, gây ra tình trạng tăng tính thấm mao mạch. Điều này khiến dịch lỏng thoát từ mạch máu vào các mô xung quanh.
• Phù nề mô và suy tạng là hệ quả cuối cùng. Trong trường hợp HPS, dịch thoát vào phế nang phổi gây suy hô hấp cấp; trong trường hợp HFRS, sự tổn thương mạch máu tại thận dẫn đến hạ huyết áp và suy thận cấp.

Triệu chứng của hantavirus

Triệu chứng phổ biến

Các triệu chứng thường xuất hiện từ 1 đến 8 tuần sau khi tiếp xúc với nguồn bệnh. Các nghiên cứu ghi nhận những dấu hiệu ban đầu khá giống với bệnh cúm.

• Sốt và ớn lạnh là triệu chứng xuất hiện sớm nhất ở hầu hết các bệnh nhân, thường đi kèm với tình trạng mệt mỏi kéo dài.
• Đau cơ đặc biệt tập trung ở các nhóm cơ lớn như đùi, hông và lưng, gây khó khăn trong vận động.
• Rối loạn tiêu hóa bao gồm các biểu hiện như buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy và đau bụng cấp tính, đôi khi bị nhầm lẫn với viêm ruột thừa.
• Đau đầu và chóng mặt thường xuất hiện trong giai đoạn đầu do phản ứng viêm toàn thân của cơ thể.

Triệu chứng theo mức độ

Trường hợp đặc biệt

Trong một số trường hợp cụ thể, bệnh có thể biểu hiện qua các dấu hiệu ít phổ biến hơn nhưng mang tính cảnh báo cao.

• Hội chứng thận xuất huyết thường xuất hiện ở các chủng virus tại Châu Á, với triệu chứng mờ mắt, đỏ bừng mặt và các nốt xuất huyết trên da.
• Suy tim đột ngột có thể xảy ra ở bệnh nhân HPS do áp lực quá lớn lên hệ thống tim mạch khi phổi bị tổn thương nghiêm trọng.

Đường lây truyền của hantavirus

Hít phải bụi khí dung (Aerosolization)

Đây là con đường lây nhiễm phổ biến nhất. Khi nước tiểu, phân hoặc nước bọt của chuột khô đi, virus vẫn tồn tại. Khi con người quét dọn hoặc xáo trộn các khu vực này, virus sẽ bay lơ lửng trong không khí dưới dạng các hạt nhỏ li ti. Việc hít phải các hạt bụi này đưa virus trực tiếp vào phổi, gây nhiễm trùng hệ hô hấp.

Tiếp xúc trực tiếp

Người bệnh có thể bị nhiễm nếu chạm tay vào các bề mặt bị ô nhiễm bởi chất thải của chuột, sau đó đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng. Virus xâm nhập qua niêm mạc và bắt đầu quá trình gây bệnh trong cơ thể.

Vết cắn của động vật gặm nhấm

Mặc dù hiếm gặp, nhưng vết cắn trực tiếp từ chuột mang mầm bệnh có thể truyền virus vào máu của con người. Nước bọt của vật chủ chứa nồng độ virus cao, đủ để gây ra nhiễm trùng ngay lập tức.

Các biến chứng của hantavirus

Suy hô hấp cấp tính (ARDS)

Trong hội chứng phổi, dịch từ mạch máu tràn vào phổi khiến bệnh nhân không thể trao đổi oxy. Biến chứng này tiến triển rất nhanh, chỉ trong vài giờ và đòi hỏi phải can thiệp bằng máy thở ngay lập tức để duy trì sự sống.

Suy thận cấp

Đối với hội chứng thận, virus gây tổn thương các mạch máu nhỏ trong thận, dẫn đến tình trạng ngừng hoạt động của cơ quan này. Bệnh nhân có thể cần lọc máu tạm thời để đào thải độc tố khi thận không còn khả năng làm việc.

Sốc do giảm thể tích máu

Việc thoát dịch hàng loạt ra khỏi lòng mạch khiến huyết áp tụt dốc không phanh. Sốc nhiễm trùng và suy đa tạng là hậu quả tất yếu nếu không được bù dịch và dùng thuốc vận mạch kịp thời.

Đối tượng nguy cơ mắc hantavirus

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

• Nam giới trong độ tuổi lao động thường có nguy cơ cao hơn do tính chất công việc ngoài trời hoặc các hoạt động tiếp xúc với môi trường hoang dã.
• Người trưởng thành từ 20 đến 50 tuổi chiếm tỷ lệ lớn trong các báo cáo ca bệnh, có thể do tần suất tham gia vào các hoạt động có nguy cơ cao như dọn dẹp nhà kho, trang trại.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

• Người đi cắm trại hoặc đi bộ đường dài tại các khu vực có mật độ động vật gặm nhấm cao, đặc biệt là khi ngủ trực tiếp trên nền đất.
• Công nhân vệ sinh môi trường làm việc tại các khu vực cống rãnh hoặc nhà kho cũ không có đồ bảo hộ chuyên dụng.
• Cư dân vùng nông thôn sống gần các cánh đồng hoặc nơi lưu trữ ngũ cốc, nơi chuột thường xuyên làm tổ.

Phòng ngừa hantavirus

Kiểm soát động vật gặm nhấm

Đây là biện pháp then chốt để ngăn chặn nguồn lây. Người dân cần b bịt kín các lỗ hổng trong nhà bằng lưới sắt hoặc xi măng, dọn sạch đống rác hoặc gỗ mục quanh nhà để chuột không có nơi trú ẩn. Sử dụng bẫy chuột một cách thường xuyên để giảm thiểu số lượng quần thể chuột xung quanh khu vực sinh sống.

Vệ sinh môi trường an toàn

Khi dọn dẹp các khu vực nghi ngờ có chuột, tuyệt đối không quét khô hoặc dùng máy hút bụi vì sẽ làm virus bay lơ lửng. Nên dùng dung dịch tẩy rửa hoặc Cloramin B xịt ướt bề mặt, để trong 5 phút rồi mới lau dọn bằng khăn ướt. Luôn đeo khẩu trang N95 và găng tay cao su trong suốt quá trình xử lý.

Quản lý thực phẩm

Bảo quản thực phẩm trong các hộp đựng kín bằng nhựa hoặc kim loại có nắp đậy chắc chắn. Không để thức ăn cho thú cưng qua đêm ở ngoài trời, vì đây là nguồn thu hút chuột xâm nhập vào khuôn viên nhà ở.

Chẩn đoán hantavirus

Xét nghiệm huyết thanh học (ELISA)

Đây là phương pháp phổ biến nhất để chẩn đoán xác định. Xét nghiệm này tìm kiếm các kháng thể IgM và IgG đặc hiệu chống lại hantavirus trong máu bệnh nhân. Sự hiện diện của kháng thể IgM cho thấy một tình trạng nhiễm trùng cấp tính đang diễn ra.

Xét nghiệm PCR (Phản ứng chuỗi Polymerase)

Phương pháp này cho phép phát hiện trực tiếp vật liệu di truyền (RNA) của virus trong máu hoặc các mẫu mô phổi. PCR cực kỳ hữu ích trong giai đoạn rất sớm của bệnh khi cơ thể chưa kịp sản sinh ra kháng thể để phát hiện qua ELISA.

Xét nghiệm hóa sinh và huyết học

Các chỉ số phụ trợ như số lượng tiểu cầu giảm mạnh, số lượng bạch cầu tăng cao bất thường và nồng độ creatinine trong máu tăng (dấu hiệu suy thận) giúp bác sĩ củng cố chẩn đoán và tiên lượng mức độ nặng của bệnh.

Điều trị hantavirus

Phương pháp y khoa

Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vaccine phòng ngừa cho hantavirus. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào hỗ trợ triệu chứng và duy trì chức năng sống.

• Hỗ trợ hô hấp thông qua thở oxy nồng độ cao hoặc đặt nội khí quản hỗ trợ máy thở trong các trường hợp suy hô hấp nặng.
• Duy trì huyết động bằng cách truyền dịch thận trọng để tránh gây thêm phù phổi, kết hợp với các thuốc vận mạch để duy trì huyết áp ổn định.
• Lọc máu (Hemodialysis) được chỉ định cho những bệnh nhân bị hội chứng thận có tình trạng suy thận nặng hoặc rối loạn điện giải đe dọa tính mạng.
• Liệu pháp ECMO (Oxy hóa qua màng ngoài cơ thể) có thể được cân nhắc như một giải pháp cuối cùng để thay thế chức năng phổi và tim khi các biện pháp thông thường thất bại.

Lối sống hỗ trợ

• Nghỉ ngơi tuyệt đối để giảm tải áp lực cho hệ thống tim mạch và hô hấp trong quá trình hồi phục.
• Theo dõi lượng dịch nạp vào và thải ra hàng ngày để sớm phát hiện các dấu hiệu bất thường của chức năng thận.

Lưu ý khi điều trị

• Phát hiện sớm là yếu tố quyết định sự sống còn. Bệnh nhân được đưa vào đơn vị chăm sóc đặc biệt (ICU) càng sớm thì cơ hội sống sót càng cao.
• Tránh sử dụng thuốc tự ý đặc biệt là các thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) vì có thể làm trầm trọng thêm tình trạng chảy máu hoặc suy thận.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

• Bệnh cúm (Influenza) có các triệu chứng ban đầu rất giống với hantavirus như sốt, đau cơ và mệt mỏi.
• Viêm phổi do vi khuẩn cũng gây ra tình trạng khó thở và đau ngực, dễ bị nhầm lẫn với giai đoạn nặng của HPS.
• Bệnh Leptospirosis (Bệnh do xoắn khuẩn) cũng lây qua động vật gặm nhấm và gây tổn thương thận, vàng da.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

hantavirus lây truyền như thế nào và làm sao để nhận biết nguồn bệnh?

hantavirus lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp khi con người hít phải các hạt bụi khí dung chứa virus từ chất thải khô của động vật gặm nhấm như phân, nước tiểu và nước bọt. Việc nhận biết nguồn bệnh phụ thuộc vào việc quan sát sự hiện diện của chuột trong môi trường sống. Các dấu hiệu bao gồm vết cắn trên bao bì thực phẩm, phân chuột (nhỏ như hạt gạo, màu đen) hoặc mùi nước tiểu đặc trưng trong các khu vực kín như kho chứa đồ, gác mái hoặc dưới tầng hầm. Một con đường lây nhiễm khác ít phổ biến hơn là qua tiếp xúc trực tiếp, chẳng hạn như chạm tay vào bề mặt bị ô nhiễm rồi đưa lên mắt, mũi, miệng hoặc qua vết cắn của chuột. Điều quan trọng cần lưu ý là virus này không lây truyền qua côn trùng như muỗi, ve hay bọ chét. Việc hiểu rõ cơ chế lây truyền giúp chúng ta chủ động hơn trong việc sử dụng đồ bảo hộ như khẩu trang N95 và găng tay khi phải xử lý các khu vực có dấu hiệu của loài gặm nhấm, từ đó giảm thiểu tối đa nguy cơ virus xâm nhập vào cơ thể qua đường thở hoặc niêm mạc.

Các triệu chứng sớm của nhiễm hantavirus là gì và khi nào cần đi khám?

Các triệu chứng sớm của nhiễm hantavirus thường xuất hiện từ 1 đến 8 tuần sau khi tiếp xúc và rất dễ bị nhầm lẫn với bệnh cúm thông thường. Bệnh nhân thường trải qua cơn sốt cao đột ngột, kèm theo tình trạng đau mỏi cơ bắp dữ dội, đặc biệt là ở các vùng cơ lớn như đùi, hông và lưng. Các biểu hiện khác bao gồm mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt và đôi khi là các vấn đề về tiêu hóa như buồn nôn, nôn mửa hoặc đau bụng cấp tính. Bạn cần đi khám ngay lập tức nếu sau khi có các triệu chứng giống cúm, bạn bắt đầu thấy khó thở, thở gấp hoặc cảm giác tức ngực nặng nề, đặc biệt nếu bạn có tiền sử tiếp xúc với chuột hoặc dọn dẹp các khu vực hoang hóa trong thời gian gần đó. Giai đoạn chuyển tiếp từ triệu chứng nhẹ sang suy hô hấp cấp tính diễn ra cực kỳ nhanh chóng, thường chỉ trong vòng vài giờ. Sự can thiệp y tế sớm tại các đơn vị chăm sóc đặc biệt là yếu tố tiên quyết giúp duy trì sự sống, vì lúc này phổi có thể bắt đầu tích tụ dịch, ngăn cản quá trình trao đổi oxy bình thường của cơ thể.

Bệnh hantavirus có lây từ người sang người giống như bệnh cúm hay COVID-19 không?

Đa số các chủng hantavirus được biết đến, bao gồm các chủng gây bệnh phổ biến ở Bắc Mỹ như virus Sin Nombre, đều không lây truyền từ người sang người. Người bệnh không cần phải cách ly nghiêm ngặt như đối với các bệnh truyền nhiễm đường hô hấp thông thường khác. Tuy nhiên, có một ngoại lệ hiếm gặp nhưng đáng chú ý là virus Andes được tìm thấy ở khu vực Nam Mỹ (Argentina và Chile). Các nghiên cứu đã xác nhận rằng virus Andes có khả năng lây truyền qua tiếp xúc gần giữa người với người, có thể thông qua dịch tiết đường hô hấp hoặc tiếp xúc thân mật. Dù vậy, trên phạm vi toàn cầu, con đường lây nhiễm chính vẫn là từ động vật sang người. Bạn không cần quá lo lắng về việc bị lây bệnh khi chăm sóc một bệnh nhân nhiễm hantavirus tại khu vực Châu Á hay Bắc Mỹ, nhưng vẫn nên tuân thủ các quy tắc vệ sinh cá nhân cơ bản như rửa tay bằng xà phòng. Việc tập trung vào kiểm soát quần thể chuột và vệ sinh môi trường sống vẫn là chiến lược phòng ngừa quan trọng nhất thay vì lo ngại về việc bùng phát dịch bệnh lây lan trực tiếp giữa người với người trong cộng đồng.

Hội chứng phổi do hantavirus (HPS) nguy hiểm như thế nào đối với sức khỏe?

Hội chứng phổi do hantavirus (HPS) là một trong những bệnh lý truyền nhiễm nguy hiểm nhất với tỷ lệ tử vong rất cao, khoảng 38%. Sự nguy hiểm của HPS nằm ở cơ chế tấn công hệ thống mạch máu tại phổi. Khi virus xâm nhập, nó gây ra một phản ứng viêm toàn thân khiến các mao mạch ở phổi trở nên “rò rỉ”. Dịch lỏng từ máu thay vì ở trong mạch máu sẽ thoát ra ngoài và tràn vào các túi nang phổi (phế nang). Quá trình này được gọi là phù phổi cấp. Khi phế nang đầy dịch, cơ thể không thể thực hiện quá trình trao đổi oxy, dẫn đến suy hô hấp cấp tính và sốc tim. Bệnh nhân thường cảm thấy như mình đang “chết đuối trên cạn” vì phổi không còn khả năng lấy không khí. HPS tiến triển cực nhanh và không có thuốc kháng virus đặc hiệu để tiêu diệt mầm bệnh ngay lập tức. Mọi nỗ lực điều trị đều phải dựa vào máy thở và các thiết bị hỗ trợ sự sống chuyên sâu tại bệnh viện để duy trì oxy cho các cơ quan khác trong khi chờ cơ thể tự chống chọi với virus. Nếu không được cấp cứu kịp thời, tử vong có thể xảy ra chỉ trong vòng một đến hai ngày kể từ khi bắt đầu có triệu chứng khó thở.

Làm thế nào để phòng tránh hantavirus hiệu quả khi dọn dẹp những nơi lâu ngày không sử dụng?

Để phòng tránh hantavirus hiệu quả khi dọn dẹp các khu vực như kho chứa đồ, nhà cũ hay chuồng trại, nguyên tắc vàng là “không bao giờ quét khô”. Việc quét bằng chổi hoặc dùng máy hút bụi sẽ đẩy các hạt virus từ phân và nước tiểu chuột khô vào không khí, tạo thành một loại bụi khí độc hại mà bạn sẽ hít phải. Trước khi bắt đầu, hãy mở tất cả cửa sổ và cửa ra vào để thông gió trong ít nhất 30 phút. Bạn cần trang bị đầy đủ đồ bảo hộ gồm găng tay cao su, khẩu trang N95 và quần áo lao động dài tay. Hãy sử dụng dung dịch tẩy rửa gia dụng hoặc hỗn hợp thuốc tẩy clo pha loãng với nước để xịt thật ướt toàn bộ khu vực có dấu hiệu của chuột. Để dung dịch ngấm trong khoảng 5 đến 10 phút để tiêu diệt virus hoàn toàn. Sau đó, dùng khăn giấy hoặc giẻ ướt để lau dọn thay vì quét. Các xác chuột hoặc phân chuột nên được cho vào túi nhựa kín, xịt thêm chất khử trùng rồi mới bỏ vào thùng rác. Cuối cùng, hãy tắm rửa sạch sẽ và giặt sạch quần áo bảo hộ bằng nước nóng. Việc tuân thủ quy trình vệ sinh ướt này là cách duy nhất để đảm bảo virus không có cơ hội xâm nhập vào hệ hô hấp của bạn.

Tài liệu tham khảo về hantavirus

• World Health Organization
• Centers for Disease Control and Prevention
• National Institutes of Health
• Mayo Clinic
• European Centre for Disease Prevention and Control
• Pan American Health Organization