Ebola

Ebola là gì?

Ebola (hay còn gọi là sốt xuất huyết Ebola – Ebola Virus Disease – EVD) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do virus thuộc họ Filoviridae gây ra. Bệnh này ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ thống miễn dịch và khả năng đông máu của cơ thể, dẫn đến tình trạng xuất huyết nội và ngoại vi, suy đa tạng. Ebola có tỷ lệ tử vong rất cao, dao động từ 25% đến 90% tùy theo từng đợt bùng phát, với tỷ lệ trung bình được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận là khoảng 50%. Tầm quan trọng của việc phát hiện sớm là cực kỳ lớn vì bệnh có khả năng lây lan nhanh chóng trong cộng đồng và gây ra các cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu nếu không được kiểm soát kịp thời. Theo các nghiên cứu khoa học, virus này lần đầu tiên xuất hiện vào năm 1976 trong hai đợt bùng phát đồng thời tại Nzara (Sudan) và Yambuku (Cộng hòa Dân chủ Congo), nơi sau này được đặt tên theo con sông Ebola gần đó.

Nguyên nhân gây ra Ebola

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh là do nhiễm virus thuộc chi Ebolavirus. Trong số các loài đã được xác định, Zaire ebolavirus là loài nguy hiểm nhất và thường xuyên gây ra các đợt bùng phát lớn nhất. Ngoài ra, các nguyên nhân và nguồn gốc lây nhiễm gián tiếp bao gồm:

• Vật chủ tự nhiên: Các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng loài dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae được coi là vật chủ tự nhiên mang virus mà không bị mắc bệnh.
• Tiếp xúc với động vật hoang dã: Con người bị nhiễm bệnh thông qua việc tiếp xúc với dịch cơ thể hoặc máu của động vật bị nhiễm bệnh như tinh tinh, khỉ đột, khỉ, linh dương rừng hoặc lợn rừng được tìm thấy bị bệnh hoặc đã chết trong rừng nhiệt đới.
• Xử lý thực phẩm không an toàn: Việc tiêu thụ thịt động vật hoang dã (bushmeat) chưa được nấu chín kỹ là một nguồn lây nhiễm tiềm tàng cho cộng đồng.

Cơ chế

Cơ chế gây bệnh của virus rất phức tạp, tập trung vào việc vô hiệu hóa hệ thống phòng thủ của vật chủ:

• Ức chế phản ứng miễn dịch: Virus tấn công các tế bào hình sao (dendritic cells) và đại thực bào, ngăn chặn cơ thể kích hoạt hệ thống miễn dịch đặc hiệu, cho phép virus nhân bản nhanh chóng.
• Phá hủy nội mô mạch máu: Virus tấn công các tế bào lót trong mạch máu, dẫn đến tình trạng rò rỉ dịch và máu ra ngoài lòng mạch, gây ra hiện tượng xuất huyết và sốc giảm thể tích.
• Gây ra cơn bão cytokine: Sự giải phóng ồ ạt các chất gây viêm dẫn đến tổn thương mô diện rộng và suy kiệt các cơ quan quan trọng như gan và thận.

Triệu chứng của Ebola

Triệu chứng phổ biến

Các triệu chứng thường bắt đầu đột ngột sau thời gian ủ bệnh từ 2 đến 21 ngày. Các dấu hiệu phổ biến bao gồm:

• Sốt cao đột ngột: Thường là dấu hiệu đầu tiên đi kèm với cảm giác ớn lạnh.
• Mệt mỏi kéo dài: Bệnh nhân cảm thấy kiệt sức nghiêm trọng, không thể thực hiện các hoạt động hàng ngày.
• Đau cơ và khớp: Các cơn đau nhức toàn thân xuất hiện sớm trong quá trình bệnh lý.
• Đau đầu dữ dội: Thường đi kèm với tình trạng sợ ánh sáng hoặc lú lẫn nhẹ.
• Đau họng: Gây khó khăn trong việc ăn uống và nuốt nước bọt.

Triệu chứng theo mức độ

Trường hợp đặc biệt

Trong một số ít trường hợp, bệnh nhân có thể biểu hiện các triệu chứng không điển hình:

• Biểu hiện thần kinh: Bao gồm co giật, lú lẫn nặng hoặc hôn mê do viêm não virus.
• Hội chứng hậu Ebola: Ở những người sống sót, có thể xuất hiện tình trạng viêm màng bồ đào gây mù lòa hoặc đau khớp mạn tính do virus còn sót lại trong các cơ quan được ưu tiên miễn dịch (như mắt hoặc tinh hoàn).

Đường lây truyền của Ebola

Tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể

Đây là con đường lây lan phổ biến nhất giữa người với người. Virus có mặt trong máu, phân, chất nôn, nước tiểu, nước bọt và tinh dịch của người đang mắc bệnh hoặc đã tử vong. Việc tiếp xúc qua vết thương hở hoặc niêm mạc (mắt, mũi, miệng) với các loại dịch này sẽ dẫn đến nhiễm bệnh nhanh chóng.

Tiếp xúc với vật dụng bị nhiễm bẩn

Virus có thể tồn tại một thời gian ngắn trên các bề mặt. Việc dùng chung kim tiêm, quần áo, ga trải giường hoặc các dụng cụ y tế không được khử trùng đúng cách của người bệnh là nguồn lây truyền nguy hiểm trong môi trường gia đình và bệnh viện.

Nghi lễ mai táng

Tại nhiều khu vực, các phong tục mai táng truyền thống liên quan đến việc tiếp xúc trực tiếp với thi thể người quá cố đóng vai trò quan trọng trong việc lây lan virus, vì nồng độ virus trong cơ thể người chết vẫn ở mức rất cao.

Lây truyền qua đường tình dục

Nghiên cứu đã chứng minh rằng virus có thể tồn tại trong tinh dịch của nam giới đã hồi phục trong nhiều tháng (thậm chí hơn một năm). Do đó, quan hệ tình dục không an toàn với người từng mắc bệnh là một rủi ro tiềm ẩn cần được giám sát y tế.

Các biến chứng của Ebola

Suy đa tạng

Đây là biến chứng nghiêm trọng nhất, dẫn đến tử vong nhanh chóng. Virus tấn công đồng thời gan, thận và tuyến thượng thận, làm mất khả năng điều hòa chuyển hóa và thải độc của cơ thể.

Xuất huyết trầm trọng

Tình trạng rối loạn đông máu nội mạch lan tỏa (DIC) khiến bệnh nhân bị chảy máu không kiểm soát ở cả bên trong cơ thể (nội tạng) và bên ngoài (lỗ tai, mắt, mũi, hậu môn), dẫn đến sốc mất máu.

Biến chứng thần kinh lâu dài

Những người sống sót sau khi điều trị có thể đối mặt với các vấn đề về trí nhớ, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và các cơn đau đầu kinh niên do tổn thương hệ thần kinh trung ương trong giai đoạn cấp tính.

Đối tượng nguy cơ mắc Ebola

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

Dựa trên dữ liệu từ các đợt bùng phát, không có sự phân biệt rõ rệt về giới tính hay độ tuổi trong khả năng nhiễm virus, tuy nhiên:

• Người trưởng thành trong độ tuổi lao động: Thường có nguy cơ cao hơn do các hoạt động chăm sóc người bệnh hoặc tham gia các nghi lễ cộng đồng.
• Nam giới: Có nguy cơ phơi nhiễm cao hơn thông qua các công việc như săn bắn động vật hoang dã trong rừng sâu.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác

• Nhân viên y tế: Những người trực tiếp điều trị cho bệnh nhân mà không sử dụng đầy đủ đồ bảo hộ cá nhân (PPE) hoặc vi phạm quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn.
• Thành viên gia đình bệnh nhân: Những người trực tiếp chăm sóc, ăn uống và vệ sinh cho người nhiễm bệnh tại nhà.
• Thợ mỏ và người đi rừng: Những người thường xuyên tiếp xúc với hang động hoặc khu vực cư trú của loài dơi mang virus.

Phòng ngừa Ebola

Tiêm chủng Vaccine

Sử dụng vaccine Ervebo (rVSV-ZEBOV) đã được chứng minh là có hiệu quả cao trong việc ngăn ngừa loài Zaire ebolavirus. Vaccine này thường được triển khai theo chiến dịch “tiêm chủng vòng” (ring vaccination) xung quanh các ổ dịch.

Vệ sinh cá nhân và môi trường

Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn chứa cồn. Khử trùng nhà cửa và các vật dụng nghi ngờ nhiễm virus bằng dung dịch clo hoặc các chất tẩy rửa mạnh theo hướng dẫn y tế.

Kiểm soát tiếp xúc động vật

Tránh tiếp xúc với dơi, động vật linh trưởng và không tiêu thụ thịt động vật hoang dã. Khi xử lý thực phẩm, cần đeo găng tay và nấu chín kỹ tất cả các sản phẩm từ động vật.

An toàn trong mai táng

Đảm bảo các thi thể được xử lý bởi các đội chôn cất chuyên nghiệp, tuân thủ các quy trình an toàn sinh học để ngăn chặn sự lây lan virus từ người quá cố sang người sống.

Chẩn đoán Ebola

Xét nghiệm phân tử (PCR)

Phương pháp RT-PCR (Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction) là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định bệnh. Xét nghiệm này phát hiện vật chất di truyền (RNA) của virus trong máu bệnh nhân.

Xét nghiệm miễn dịch (ELISA)

Sử dụng để phát hiện kháng thể (IgM, IgG) hoặc kháng nguyên của virus. Phương pháp này thường được dùng ở các giai đoạn sau của bệnh hoặc để giám sát những người đã hồi phục.

Phân lập virus

Virus được nuôi cấy trong môi trường phòng thí nghiệm an toàn sinh học cấp 4 (BSL-4). Đây là phương pháp phức tạp và nguy hiểm, chủ yếu phục vụ mục đích nghiên cứu chuyên sâu.

Điều trị Ebola

Phương pháp y khoa

Hiện nay, việc điều trị đã có những bước tiến lớn với các liệu pháp đặc hiệu:

• Liệu pháp kháng thể đơn dòng: Các loại thuốc như Inmazeb (sự kết hợp của 3 kháng thể) và Ebanga đã được FDA phê duyệt và chứng minh giúp giảm đáng kể tỷ lệ tử vong nếu được sử dụng sớm.
• Điều trị hỗ trợ tích cực: Truyền dịch tĩnh mạch để bù nước và điện giải, duy trì huyết áp và nồng độ oxy trong máu.
• Điều trị triệu chứng: Sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau và các thuốc hỗ trợ chức năng gan thận.

Lối sống hỗ trợ

Đối với những người trong giai đoạn hồi phục:

• Chế độ dinh dưỡng cao: Bổ sung protein và các vitamin thiết yếu để phục hồi các mô bị tổn thương.
• Nghỉ ngơi tuyệt đối: Tránh các hoạt động thể chất mạnh để giảm áp lực lên hệ tim mạch và xương khớp.
• Hỗ trợ tâm lý: Tham gia các buổi tư vấn để vượt qua sang chấn tâm lý sau khi trải qua căn bệnh nguy hiểm.

Lưu ý khi điều trị

• Cách ly nghiêm ngặt: Bệnh nhân phải được điều trị trong khu vực cách ly hoàn toàn với các quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn chặt chẽ.
• Theo dõi tinh dịch: Nam giới sau khi hồi phục cần được xét nghiệm tinh dịch định kỳ và sử dụng bao cao su cho đến khi kết quả âm tính hai lần liên tiếp.
• Tránh sử dụng thuốc tự ý: Không được dùng các loại thuốc kháng sinh hoặc thuốc truyền thống không rõ nguồn gốc vì có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy gan.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Bệnh Ebola thường dễ bị nhầm lẫn với các bệnh gây sốt xuất huyết hoặc sốt cao khác trong khu vực nhiệt đới như:

• Sốt xuất huyết Marburg: Do virus cùng họ Filoviridae, triệu chứng gần như tương đồng.
• Sốt rét (Malaria): Gây sốt cao, đau đầu nhưng cơ chế truyền bệnh qua muỗi.
• Sốt thương hàn (Typhoid): Gây đau bụng và sốt nhưng do vi khuẩn Salmonella.
• Sốt xuất huyết Dengue: Phổ biến hơn nhưng tỷ lệ tử vong thường thấp hơn nếu được bù dịch tốt.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Ebola có lây qua không khí không?

Ebola không lây truyền qua không khí theo cách mà các virus như cúm hoặc SARS-CoV-2 thực hiện. Virus này đòi hỏi sự tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của người bệnh (như máu, chất nôn, nước tiểu) qua các vết thương hở hoặc niêm mạc mắt, mũi, miệng. Mặc dù các hạt bắn lớn từ người bệnh khi ho hoặc hắt hơi có thể chứa virus, nhưng chúng không bay lơ lửng trong không khí ở khoảng cách xa. Các nghiên cứu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và CDC khẳng định cơ chế lây qua khí dung (aerosol) không phải là con đường lây lan tự nhiên trong cộng đồng. Việc duy trì khoảng cách và sử dụng trang bị bảo hộ cá nhân đúng cách là đủ để ngăn chặn sự lây nhiễm trong môi trường y tế.

Làm thế nào để biết một người đã khỏi hẳn Ebola?

Một người được coi là khỏi bệnh khi các triệu chứng lâm sàng đã biến mất hoàn toàn và kết quả xét nghiệm máu (RT-PCR) âm tính với virus Ebola. Tuy nhiên, việc “khỏi hẳn” về mặt lâm sàng không đồng nghĩa với việc cơ thể hoàn toàn sạch virus. Virus có thể tồn tại trong các “vùng ưu tiên miễn dịch” như bên trong nhãn cầu, hệ thần kinh trung ương hoặc tinh hoàn. Nam giới đã hồi phục cần được kiểm tra tinh dịch định kỳ vì virus có thể tồn tại ở đó hơn một năm. Chỉ khi có ít nhất hai kết quả xét nghiệm tinh dịch âm tính liên tiếp cách nhau một tuần, họ mới được coi là không còn nguy cơ lây truyền qua đường tình dục.

Vaccine phòng Ebola có an toàn và hiệu quả không?

Vaccine rVSV-ZEBOV (tên thương mại là Ervebo) đã được chứng minh là cực kỳ hiệu quả trong việc phòng ngừa loài Zaire ebolavirus, loài gây ra hầu hết các đợt bùng phát lớn. Trong các thử nghiệm lâm sàng tại Guinea và Cộng hòa Dân chủ Congo, vaccine cho thấy khả năng bảo vệ gần như 100% đối với những người được tiêm chủng kịp thời sau khi có tiếp xúc với nguồn bệnh. Về mặt an toàn, vaccine có thể gây ra một số phản ứng phụ nhẹ như đau tại chỗ tiêm, sốt nhẹ hoặc đau đầu, tương tự như các loại vaccine thông thường khác. Nó đã được Tổ chức Y tế Thế giới tiền thẩm định và được các cơ quan quản lý dược phẩm lớn như FDA (Hoa Kỳ) và EMA (Châu Âu) phê duyệt.

Tại sao tỷ lệ tử vong của Ebola lại cao như vậy?

Tỷ lệ tử vong cao của Ebola xuất phát từ khả năng vô hiệu hóa hệ thống miễn dịch một cách nhanh chóng của virus. Ngay khi xâm nhập, virus tấn công các tế bào phòng thủ quan trọng, khiến cơ thể không kịp sản sinh kháng thể. Đồng thời, nó phá hủy cấu trúc của các mạch máu, dẫn đến tình trạng rò rỉ huyết tương và xuất huyết nội tạng trầm trọng. Khi máu không thể đông và các cơ quan như gan, thận bị virus tàn phá, bệnh nhân sẽ rơi vào tình trạng sốc nhiễm khuẩn và suy đa tạng. Ở những khu vực có hệ thống y tế yếu kém, việc thiếu hụt phương tiện hồi sức tích cực và bù dịch kịp thời càng làm tăng tỷ lệ tử vong trong các đợt dịch.

Người đã khỏi bệnh Ebola có bị nhiễm lại lần nữa không?

Dựa trên các nghiên cứu về miễn dịch học, những người sống sót sau khi nhiễm một loài virus Ebola cụ thể (ví dụ loài Zaire) thường phát triển các kháng thể có thể bảo vệ họ khỏi việc tái nhiễm loài đó trong ít nhất 10 năm hoặc lâu hơn. Tuy nhiên, vẫn chưa có bằng chứng chắc chắn liệu sự bảo vệ này có kéo dài suốt đời hay không, hoặc liệu họ có khả năng chống lại các loài virus Ebola khác (như loài Sudan hay Bundibugyo) hay không. Do đó, các nhà khoa học vẫn khuyến cáo những người sống sót cần tuân thủ các biện pháp phòng ngừa chung và theo dõi sức khỏe dài hạn để phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào liên quan đến sự tồn tại của virus trong cơ thể.

Tài liệu tham khảo về Ebola

• World Health Organization
• Centers for Disease Control and Prevention
• Mayo Clinic
• Doctors Without Borders
• National Institutes of Health
• European Centre for Disease Prevention and Control