Dị ứng mắt

Dị ứng mắt là gì?

Dị ứng mắt, hay còn gọi là viêm kết mạc dị ứng, là phản ứng quá mẫn của hệ thống miễn dịch khi mắt tiếp xúc với các tác nhân gây kích ứng từ môi trường (dị nguyên). Khi các tác nhân này xâm nhập, cơ thể sẽ giải phóng các chất hóa học trung gian, chủ yếu là histamine, gây ra tình trạng viêm và kích ứng ở lớp màng trong suốt bao phủ bề mặt nhãn cầu và mặt trong mí mắt.

Theo số liệu từ Hiệp hội Hen suyễn và Dị ứng Hoa Kỳ (AAFA), có khoảng 30% người lớn và 40% trẻ em gặp phải các vấn đề về dị ứng, trong đó các triệu chứng về mắt chiếm tỷ lệ rất cao. Nếu không được điều trị đúng cách, tình trạng này có thể gây khó chịu kéo dài, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, hiệu suất làm việc và trong một số trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn đến tổn thương giác mạc vĩnh viễn.

Nguyên nhân gây ra Dị ứng mắt

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra tình trạng này là sự tiếp xúc giữa bề mặt mắt với các dị nguyên. Các nghiên cứu nhãn khoa đã xác định được các nhóm nguyên nhân phổ biến sau:

• Phấn hoa từ các loại cây thân gỗ, cỏ và hoa là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra tình trạng dị ứng theo mùa. Tình trạng này thường trở nên nghiêm trọng hơn vào những thời điểm chuyển mùa hoặc khi nồng độ phấn hoa trong không khí ở mức cao.
• Mạt bụi nhà thường trú ngụ trong chăn, ga, gối và thảm. Đây là tác nhân gây dị ứng quanh năm, ảnh hưởng lớn đến những người thường xuyên sinh hoạt trong môi trường kín.
• Lông và tế bào da chết của thú cưng như chó, mèo chứa các loại protein gây kích ứng. Khi các hạt này bay lơ lửng trong không khí và dính vào kết mạc, chúng kích hoạt phản ứng miễn dịch tức thì.
• Nấm mốc phát triển trong môi trường ẩm ướt như phòng tắm, nhà kho hoặc khu vực có độ ẩm cao cũng là một dị nguyên quan trọng gây ra các triệu chứng viêm kết mạc dai dẳng.
• Hóa chất và mỹ phẩm bao gồm nước hoa, kem dưỡng da, nước tẩy trang hoặc khói thuốc lá có thể gây ra phản ứng dị ứng tiếp xúc, khiến mắt đỏ và ngứa dữ dội.

Cơ chế

Cơ chế bệnh sinh của tình trạng này chủ yếu dựa trên phản ứng quá mẫn tuýp I thông qua sự trung gian của kháng thể IgE. Quá trình này diễn ra qua các bước cụ thể:

• Giai đoạn mẫn cảm xảy ra khi dị nguyên lần đầu tiên tiếp xúc với niêm mạc mắt, kích thích hệ thống miễn dịch sản sinh ra kháng thể IgE đặc hiệu. Các kháng thể này sẽ gắn vào bề mặt của tế bào mast (tế bào phì đại) trong kết mạc.
• Giai đoạn kích hoạt diễn ra khi dị nguyên tiếp xúc lần tiếp theo. Dị nguyên sẽ liên kết trực tiếp với IgE trên tế bào mast, gây ra hiện tượng thoát hạt.
• Giải phóng hóa chất trung gian mà chủ yếu là Histamine cùng các chất như prostaglandin và leukotriene. Histamine tác động lên các thụ thể H1 ở dây thần kinh gây ngứa và các thụ thể ở mạch máu gây giãn mạch, sưng nề.

Triệu chứng của Dị ứng mắt

Triệu chứng phổ biến

Các triệu chứng thường xuất hiện ở cả hai mắt ngay sau khi tiếp xúc với dị nguyên, bao gồm:

• Ngứa mắt là triệu chứng điển hình và khó chịu nhất, thúc đẩy bệnh nhân có hành động dụi mắt liên tục.
• Đỏ mắt xảy ra do tình trạng giãn các mạch máu ở kết mạc nhãn cầu.
• Chảy nước mắt liên tục do phản ứng kích ứng tự nhiên của tuyến lệ nhằm loại bỏ dị nguyên.
• Sưng nề mí mắt hoặc phù nề kết mạc (chemosis), khiến bề mặt mắt có cảm giác như một lớp màng mọng nước.
• Cảm giác nóng rát hoặc cộm như có cát ở trong mắt nhưng thường không gây đau nhức dữ dội như viêm kết mạc do vi khuẩn.

Triệu chứng theo mức độ

| Phù nề (Chemosis) | Không có hoặc rất nhẹ | Kết mạc sưng phồng, mí mắt sưng to |

Trường hợp đặc biệt

Trong một số thể bệnh lâm sàng đặc thù, triệu chứng có thể biểu hiện khác biệt:

• Viêm kết giác mạc mùa xuân (VKC) thường gặp ở trẻ em trai, đặc trưng bởi các nhú gai khổng lồ ở mặt trong mí mắt trên, có thể gây tổn thương giác mạc hình khiên.
• Viêm kết mạc nhú gai khổng lồ (GPC) thường liên quan đến việc sử dụng kính áp tròng lâu ngày, gây ra sự xuất hiện của các nốt sần lớn dưới mi mắt.
• Viêm kết giác mạc do cơ địa (AKC) thường đi kèm với viêm da cơ địa, có thể gây sẹo giác mạc và giảm thị lực nghiêm trọng nếu không kiểm soát tốt.

Đường lây truyền của Dị ứng mắt

Một điểm quan trọng cần lưu ý là tình trạng này không phải là bệnh truyền nhiễm. Cơ chế gây bệnh hoàn toàn dựa trên phản ứng nội tại của hệ thống miễn dịch cá nhân đối với môi trường bên ngoài.

Không lây truyền từ người sang người

Khác với viêm kết mạc do virus (đau mắt đỏ) hay vi khuẩn, các tác nhân gây dị ứng không thể lây lan qua tiếp xúc trực tiếp, dùng chung đồ dùng cá nhân hay qua đường hô hấp giữa người với người. Tuy nhiên, nếu nhiều người trong cùng một môi trường (như một gia đình hoặc văn phòng) cùng xuất hiện triệu chứng, đó thường là do họ cùng tiếp xúc với một nguồn dị nguyên chung như phấn hoa, nấm mốc trong hệ thống điều hòa hoặc bụi bặm trong không gian sống.

Các biến chứng của Dị ứng mắt

Dù đa số các trường hợp đều lành tính, việc chủ quan không điều trị hoặc điều trị sai cách có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.

Viêm giác mạc

Khi tình trạng dị ứng kéo dài và nghiêm trọng, quá trình viêm có thể lan rộng từ kết mạc sang giác mạc (lòng đen). Điều này gây ra các vết trợt nông trên bề mặt giác mạc, dẫn đến cảm giác đau nhức, sợ ánh sáng và có thể để lại sẹo, làm suy giảm thị lực vĩnh viễn.

Chứng giác mạc hình chóp (Keratoconus)

Triệu chứng ngứa đặc trưng khiến bệnh nhân có thói quen dụi mắt mạnh và thường xuyên. Hành động cơ học này theo thời gian có thể làm cấu trúc giác mạc bị yếu đi và giãn mỏng, dẫn đến tình trạng giác mạc hình chóp, gây loạn thị nặng và đòi hỏi phải can thiệp bằng các thủ thuật chuyên sâu hoặc ghép giác mạc.

Nhiễm trùng thứ phát

Việc dụi mắt tạo ra các vết trầy xước siêu nhỏ trên bề mặt mắt và mi mắt, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn và virus xâm nhập. Điều này dẫn đến tình trạng nhiễm trùng bội nhiễm, khiến việc điều trị trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Đối tượng nguy cơ mắc Dị ứng mắt

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

• Trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm đối tượng có tỷ lệ mắc cao nhất, đặc biệt là các thể viêm kết mạc mùa xuân. Điều này được giải thích do hệ miễn dịch của trẻ đang trong quá trình hoàn thiện và nhạy cảm hơn với môi trường.
• Nam giới trẻ tuổi thường có xu hướng mắc các thể dị ứng mắt nghiêm trọng hơn so với nữ giới trong cùng độ tuổi, mặc dù nguyên nhân chính xác về mặt nội tiết vẫn đang được nghiên cứu thêm.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

• Tiền sử gia đình có người mắc các bệnh dị ứng như hen suyễn, viêm mũi dị ứng hoặc chàm (eczema) làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển các phản ứng dị ứng ở mắt.
• Người đeo kính áp tròng thường xuyên dễ bị kích ứng cơ học và tích tụ dị nguyên trên bề mặt kính, dẫn đến viêm kết mạc nhú gai khổng lồ.
• Người sống trong môi trường đô thị với nồng độ ô nhiễm không khí và bụi mịn cao có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn so với người sống ở vùng nông thôn.

Phòng ngừa Dị ứng mắt

Nguyên tắc vàng trong phòng ngừa là hạn chế tối đa sự tiếp xúc với các tác nhân gây dị ứng.

Kiểm soát môi trường sống

Vào những thời điểm nồng độ phấn hoa cao, nên đóng kín cửa sổ và sử dụng máy lọc không khí có màng lọc HEPA. Vệ sinh thường xuyên chăn ga gối đệm bằng nước nóng để tiêu diệt mạt bụi nhà. Tránh nuôi thú cưng trong phòng ngủ nếu bạn có cơ địa nhạy cảm.

Vệ sinh cá nhân

Rửa mặt và tắm sạch sau khi từ bên ngoài về để loại bỏ phấn hoa hoặc bụi bặm dính trên tóc và da. Sử dụng nước muối sinh lý để nhỏ rửa mắt nhẹ nhàng giúp loại bỏ các dị nguyên bám trên bề mặt kết mạc.

Sử dụng thiết bị bảo vệ

Đeo kính râm khi đi ra ngoài không chỉ giúp chống tia cực tím mà còn đóng vai trò như một màng chắn vật lý ngăn cản phấn hoa và khói bụi bay vào mắt.

Chẩn đoán Dị ứng mắt

Khám lâm sàng với đèn khe

Bác sĩ nhãn khoa sẽ sử dụng kính hiển vi sinh hiển vi (đèn khe) để quan sát các dấu hiệu đặc trưng như tình trạng giãn mạch kết mạc, sự hiện diện của các nhú gai dưới mi mắt và kiểm tra tính toàn vẹn của giác mạc.

Xét nghiệm tìm tế bào Eosinophil

Trong một số trường hợp khó chẩn đoán, bác sĩ có thể lấy một mẫu nhỏ tế bào trên bề mặt kết mạc (phết kết mạc) để tìm sự hiện diện của tế bào bạch cầu ái toan (eosinophil). Sự có mặt của loại tế bào này là minh chứng rõ ràng cho phản ứng dị ứng.

Test lẩy da (Skin Prick Test)

Để xác định chính xác dị nguyên nào đang gây ra tình trạng bệnh, bệnh nhân có thể được chuyển đến chuyên khoa dị ứng để thực hiện test lẩy da. Việc biết rõ tác nhân gây bệnh giúp đưa ra chiến lược phòng ngừa hiệu quả nhất.

Điều trị Dị ứng mắt

Phương pháp y khoa

• Thuốc kháng histamine tại chỗ dưới dạng nhỏ mắt là lựa chọn hàng đầu để giảm nhanh tình trạng ngứa và đỏ mắt bằng cách ngăn chặn tác động của histamine.
• Thuốc ổn định tế bào mast giúp ngăn chặn quá trình giải phóng histamine ngay từ đầu. Loại thuốc này thường được dùng để phòng ngừa trước khi mùa dị ứng bắt đầu.
• Thuốc nhỏ mắt Corticosteroid chỉ được sử dụng trong các trường hợp viêm nặng và phải có sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ do nguy cơ gây tăng nhãn áp (glaucoma) và đục thủy tinh thể nếu dùng kéo dài.
• Nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản giúp làm loãng và rửa trôi dị nguyên, đồng thời làm dịu bề mặt mắt bị kích ứng.

Lối sống hỗ trợ

• Chườm lạnh lên vùng mắt giúp làm co mạch máu và giảm sưng nề nhanh chóng, đồng thời làm giảm cảm giác ngứa ngáy mà không cần dùng thuốc.
• Hạn chế đeo kính áp tròng trong đợt cấp của dị ứng để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng kích ứng bề mặt nhãn cầu.

Lưu ý khi điều trị

• Tuyệt đối không dụi mắt vì hành động này khiến các tế bào mast vỡ ra nhiều hơn, giải phóng thêm histamine làm tình trạng ngứa trở nên tồi tệ hơn và gây tổn thương cơ học cho mắt.
• Tuân thủ liều lượng thuốc theo chỉ định của bác sĩ, đặc biệt là các loại thuốc có chứa kháng sinh hoặc corticoid để tránh các tác dụng phụ không mong muốn.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

Dị ứng mắt thường dễ bị nhầm lẫn với các tình trạng viêm mắt khác như:

• Viêm kết mạc do vi khuẩn gây đỏ mắt kèm theo tiết tố (ghèn) màu vàng xanh, đặc dính khiến hai mi mắt dính chặt vào nhau khi ngủ dậy.
• Viêm kết mạc do virus thường lây lan mạnh, gây đỏ mắt, chảy nước mắt trong và có thể kèm theo sưng hạch trước tai.
• Hội chứng khô mắt gây cảm giác cộm xốn, rát và đỏ mắt nhưng thường không gây ngứa dữ dội như dị ứng.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Làm thế nào để phân biệt đau mắt đỏ do virus và dị ứng?

Việc phân biệt hai tình trạng này dựa vào các dấu hiệu lâm sàng chủ chốt. Trong viêm kết mạc dị ứng, triệu chứng điển hình nhất là ngứa mắt dữ dội và bệnh nhân thường có cơ địa dị ứng trước đó. Triệu chứng thường xuất hiện đồng thời ở cả hai mắt ngay sau khi tiếp xúc với tác nhân gây bệnh. Ngược lại, đau mắt đỏ do virus thường bắt đầu ở một bên mắt rồi mới lan sang mắt còn lại sau vài ngày. Bệnh nhân đau mắt đỏ do virus thường có ghèn trong, loãng, kèm theo các triệu chứng toàn thân như sốt nhẹ, đau họng hoặc sưng hạch trước tai. Quan trọng nhất, đau mắt đỏ do virus có tính lây nhiễm cộng đồng rất cao, trong khi dị ứng thì hoàn toàn không lây lan sang người khác.

Tại sao tình trạng dị ứng mắt thường trở nên nặng hơn vào ban đêm?

Có nhiều yếu tố khiến các triệu chứng dị ứng trở nên trầm trọng hơn khi về đêm. Thứ nhất, đây là thời điểm nồng độ phấn hoa trong không khí có thể lắng xuống thấp và xâm nhập vào trong nhà. Thứ hai, các dị nguyên như mạt bụi nhà tồn tại rất nhiều trong gối, đệm và chăn sẽ tiếp xúc trực tiếp với mắt trong suốt thời gian ngủ. Ngoài ra, theo nhịp sinh học của cơ thể, nồng độ cortisol (một chất kháng viêm tự nhiên) thường giảm xuống mức thấp nhất vào ban đêm, khiến các phản ứng viêm và ngứa trở nên rõ rệt hơn. Việc tắm rửa và thay quần áo trước khi đi ngủ là một biện pháp hữu hiệu để giảm bớt lượng dị nguyên bám trên cơ thể, từ đó giảm nhẹ triệu chứng vào ban đêm.

Dùng thuốc nhỏ mắt chứa Corticoid để trị ngứa mắt thường xuyên có sao không?

Việc tự ý sử dụng các loại thuốc nhỏ mắt có chứa Corticoid là cực kỳ nguy hiểm. Mặc dù Corticoid giúp giảm ngứa và đỏ mắt rất nhanh chóng, nhưng nếu sử dụng lâu dài hoặc không có sự kiểm soát của bác sĩ nhãn khoa, nó có thể dẫn đến những biến chứng không thể hồi phục. Biến chứng nghiêm trọng nhất là tăng nhãn áp (glaucoma), hay còn gọi là cườm nước, có thể gây tổn thương thần kinh thị giác và dẫn đến mù lòa. Ngoài ra, thuốc còn làm tăng nguy cơ đục thủy tinh thể và làm giảm khả năng miễn dịch của mắt, khiến mắt dễ bị nhiễm trùng do nấm hoặc virus (như Herpes giác mạc). Chỉ nên dùng Corticoid trong thời gian ngắn theo đúng chỉ định và định kỳ tái khám để đo nhãn áp.

Trẻ em bị dị ứng mắt kéo dài có ảnh hưởng đến thị lực không?

Dị ứng mắt kéo dài ở trẻ em nếu không được kiểm soát tốt có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực thông qua nhiều cơ chế. Trẻ thường có thói quen dụi mắt liên tục khi ngứa, hành động này về lâu dài sẽ làm thay đổi cấu trúc giác mạc, dẫn đến loạn thị không đều hoặc bệnh giác mạc hình chóp. Ở những thể nặng như viêm kết giác mạc mùa xuân, các nhú gai lớn ở mi mắt sẽ cọ xát vào giác mạc mỗi khi chớp mắt, gây ra các vết loét và sẹo giác mạc ngay trục thị giác. Hơn nữa, việc điều trị không đúng cách bằng các loại thuốc trôi nổi chứa corticoid cũng là mối đe dọa lớn đối với đôi mắt của trẻ. Cha mạ nên đưa trẻ đi khám chuyên khoa để có phác đồ điều trị an toàn.

Nước muối sinh lý có thực sự hiệu quả trong điều trị dị ứng mắt không?

Nước muối sinh lý (NaCl 0.9%) không phải là thuốc điều trị đặc hiệu để cắt cơn dị ứng, nhưng nó đóng vai trò cực kỳ quan trọng như một liệu pháp hỗ trợ. Công dụng chính của nước muối sinh lý là rửa trôi một cách cơ học các dị nguyên như phấn hoa, bụi bẩn bám trên bề mặt kết mạc, từ đó loại bỏ tác nhân gây kích ứng. Ngoài ra, nó còn giúp làm loãng nồng độ các hóa chất trung gian gây viêm trong nước mắt. Một mẹo nhỏ là bạn có thể để lọ nước muối sinh lý vào ngăn mát tủ lạnh trước khi nhỏ; cảm giác mát lạnh sẽ giúp co mạch và giảm ngứa hiệu quả mà không cần dùng đến thuốc kháng histamine trong các trường hợp nhẹ. Đây là phương pháp an toàn và có thể thực hiện nhiều lần trong ngày.

Tài liệu tham khảo về Dị ứng mắt

• American Academy of Ophthalmology
• Asthma and Allergy Foundation of America
• National Eye Institute
• Mayo Clinic
• World Allergy Organization
• College of Optometrists