Đau mắt hột

Đau mắt hột là gì?

Đau mắt hột là một bệnh lý nhiễm trùng mắt mạn tính do vi khuẩn Chlamydia trachomatis gây ra. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa do nhiễm trùng có thể phòng ngừa được trên toàn thế giới. Bệnh tác động trực tiếp đến kết mạc nhãn cầu và kết mạc mi mắt, dẫn đến tình trạng viêm xơ hóa, biến dạng mi mắt và tổn thương giác mạc nghiêm trọng.

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh sẽ tiến triển qua nhiều năm, gây ra các biến chứng nghiêm trọng như lông quặm, sẹo giác mạc và cuối cùng là mù lòa không hồi phục. Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tính đến năm 2023, đau mắt hột vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng tại 42 quốc gia, với khoảng 115,7 triệu người sống trong các khu vực có nguy cơ mắc bệnh và hơn 1,9 triệu người bị suy giảm thị lực hoặc mù lòa do căn bệnh này.

Nguyên nhân gây ra đau mắt hột

Nguyên nhân

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh là do vi khuẩn Chlamydia trachomatis, cụ thể là các chủng (serovar) A, B, Ba và C. Bên cạnh tác nhân vi khuẩn trực tiếp, các yếu tố môi trường và xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự lây lan của bệnh:

• Thiếu nước sạch: Việc không có đủ nước sạch cho sinh hoạt hằng ngày làm hạn chế khả năng vệ sinh cá nhân, đặc biệt là việc rửa mặt cho trẻ em, tạo điều kiện cho vi khuẩn tích tụ và lây nhiễm.
• Điều kiện vệ sinh kém: Môi trường sống thiếu hệ thống xử lý chất thải đạt chuẩn và quản lý rác thải kém làm gia tăng nguy cơ tiếp xúc với vi khuẩn.
• Sự phát triển của ruồi nhặng: Loài ruồi Musca sorbens sinh sản mạnh ở những nơi có phân người và gia súc không được xử lý, đóng vai trò là vật trung gian truyền bệnh.
• Mật độ dân số đông đúc: Sống trong không gian chật hẹp, sinh sống nhiều người trong một hộ gia đình làm tăng tần suất tiếp xúc gần và nguy cơ lây nhiễm chéo.

Cơ chế

Cơ chế bệnh sinh của đau mắt hột là một quá trình viêm mạn tính và tái đi tái lại nhiều lần:

• Nhiễm trùng kết mạc ban đầu: Vi khuẩn Chlamydia trachomatis xâm nhập vào tế bào biểu mô kết mạc mi mắt, kích thích phản ứng miễn dịch của cơ thể và hình thành các hột lympho dưới biểu mô.
• Viêm nhiễm mạn tính tái phát: Sự tái nhiễm liên tục ở các khu vực dịch tễ duy trì phản ứng viêm mạn tính, dẫn đến sự thâm nhiễm của các tế bào viêm và phá hủy mô liên kết.
• Hình thành sẹo kết mạc: Phản ứng viêm kéo dài kích thích tăng sinh mô xơ, tạo thành các dải sẹo trắng trên kết mạc mi mắt (đặc biệt là mi trên).
• Biến dạng mi mắt và lông quặm: Co kéo từ các dải sẹo làm mi mắt bị cuộn vào trong (quặm mi), khiến lông mi cọ xát trực tiếp vào bề mặt giác mạc (lông quặm).
• Tổn thương giác mạc: Tác động cơ học liên tục từ lông quặm kết hợp với tình trạng khô mắt gây trợt, loét giác mạc, hình thành sẹo đục giác mạc và dẫn đến mất thị lực.

Triệu chứng của đau mắt hột

Triệu chứng phổ biến

Ở giai đoạn sớm, bệnh thường tiến triển âm thầm và có thể xuất hiện các biểu hiện lâm sàng như:

• Ngứa và kích ứng mắt: Cảm giác châm chích nhẹ hoặc ngứa dai dẳng ở một hoặc cả hai mắt.
• Chảy nước mắt và tiết dịch: Mắt tiết ra chất nhầy hoặc mủ nhầy, đặc biệt xuất hiện nhiều vào buổi sáng khi ngủ dậy.
• Sưng nếp mi: Mi mắt có biểu hiện sưng nhẹ, kết mạc mi mắt bị xung huyết và đỏ.
• Cảm giác có dị vật trong mắt: Bệnh nhân luôn có cảm giác cộm như có hạt cát bên trong mắt.
• Nhạy cảm với ánh sáng: Xuất hiện tình trạng sợ ánh sáng (photophobia) khi tiếp xúc với ánh sáng mạnh.

Triệu chứng theo mức độ

Bảng phân loại triệu chứng theo 5 giai đoạn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO):

Trường hợp đặc biệt

Các biểu hiện lâm sàng đặc thù có thể ghi nhận trong một số trường hợp cụ thể:

• Bệnh tái phát nhiều lần ở trẻ em: Trẻ có thể không nàn khóc nhiều nhưng mắt luôn trong tình trạng đỏ, chảy nước mắt mạn tính và xuất hiện hột viền quanh rìa giác mạc (hột Herbert).
• Tổn thương kết mạc nặng ở phụ nữ trưởng thành: Do tần suất tiếp xúc và chăm sóc trẻ em cao, phụ nữ thường có nguy cơ tiến triển sang giai đoạn sẹo xơ (TS) và lông quặm (TT) nhanh hơn, kèm theo biểu hiện biến dạng mi mắt nghiêm trọng.

Đường lây truyền của đau mắt hột

Lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp

Bệnh lây lan chủ yếu thông qua tiếp xúc trực tiếp giữa người với người. Dịch tiết từ mắt, mũi hoặc họng của người nhiễm bệnh chứa vi khuẩn Chlamydia trachomatis sẽ truyền sang người lành thông qua hành động chạm tay, ôm đùa hoặc chăm sóc cá nhân.

Lây truyền qua vật dụng trung gian (gián tiếp)

Vi khuẩn có thể tồn tại trên các vật dụng cá nhân bị nhiễm bẩn. Việc dùng chung khăn mặt, vỏ gối, chăn mền, hoặc quần áo với người đang mắc bệnh là con đường lây nhiễm gián tiếp rất phổ biến trong gia đình và cộng đồng.

Lây truyền qua côn trùng trung gian

Ruồi nhặng, đặc biệt là loài ruồi mắt Musca sorbens, đậu vào dịch tiết mắt mũi của người bệnh rồi mang vi khuẩn bay sang đậu vào mắt của người lành, từ đó gieo rắc mầm bệnh nhanh chóng trong khu vực sinh sống.

Các biến chứng của đau mắt hột

Lông quặm và lông xiêu

Sự co kéo của mô sẹo ở kết mạc mi mắt làm bờ mi bị lộn vào trong. Tình trạng này khiến các sợi lông mi mọc đâm ngược vào trong nhãn cầu, liên tục cọ xát và gây tổn thương cơ học cho giác mạc mỗi khi chớp mắt.

Sẹo kết mạc và biến dạng mi mắt

Các đợt viêm mạn tính kéo dài dẫn đến tình trạng xơ hóa diện rộng, làm thay đổi cấu trúc bình thường của kết mạc mi, làm mất đi các tuyến tiết nhầy và gây biến dạng hình thái của mi mắt.

Đục giác mạc và mù lòa

Lông quặm cọ xát liên tục kết hợp với nhiễm trùng thứ cấp gây ra các vết trầy xước, loét và hình thành sẹo đục trên giác mạc. Khi sẹo đục che lấp vùng đồng tử, ánh sáng không thể đi vào đáy mắt, dẫn đến suy giảm thị lực nặng nề hoặc mù lòa hoàn toàn không thể hồi phục.

Khô mắt mạn tính

Quá trình sẹo hóa kết mạc làm phá hủy các tế bào hình ly (goblet cells) có nhiệm vụ tiết nhầy và làm tắc các ống tuyến lệ phụ. Điều này khiến mắt bị mất lớp màng nước mắt bảo vệ, dẫn đến khô mắt nghiêm trọng và dễ bị tổn thương hơn.

Đối tượng nguy cơ mắc đau mắt hột

Nhóm tuổi, giới tính dễ mắc bệnh (phổ biến)

• Trẻ em từ 1 đến 9 tuổi: Đây là nhóm tuổi có tỷ lệ mắc bệnh chủ động (giai đoạn TF và TI) cao nhất. Trẻ em ở độ tuổi này thường chưa có ý thức giữ gìn vệ sinh cá nhân và có tần suất tiếp xúc gần với nhau rất cao.
• Phụ nữ trưởng thành: Phụ nữ có nguy cơ phát triển biến chứng lông quặm (TT) cao gấp 2 đến 4 lần so với nam giới. Nguyên nhân là do họ đóng vai trò chính trong việc chăm sóc trẻ em – nguồn chứa vi khuẩn chính trong cộng đồng.

Nhóm yếu tố nguy cơ khác (hiếm hoặc ít phổ biến hơn)

• Người sống ở vùng nông thôn nghèo: Những khu vực phát triển kém về kinh tế, hạ tầng y tế hạn chế có tỷ lệ lưu hành bệnh cao hơn rõ rệt.
• Người sống trong môi trường thiếu vệ sinh và nước sạch: Thiếu nước dùng cho sinh hoạt cá nhân làm gia tăng nguy cơ tích tụ và lây nhiễm vi khuẩn.

Phòng ngừa đau mắt hột

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo áp dụng chiến lược SAFE đầy đủ để phòng ngừa và loại bỏ bệnh lý này:

Phẫu thuật khắc phục lông quặm (Surgery)

Tiến hành phẫu thuật mi mắt cho những bệnh nhân đã xuất hiện biến chứng lông quặm (giai đoạn TT) nhằm ngăn ngừa tình trạng cọ xát gây tổn thương giác mạc và bảo tồn thị lực còn lại.

Sử dụng kháng sinh diện rộng (Antibiotics)

Triển khai các chiến dịch điều trị kháng sinh toàn cộng đồng (Mass Drug Administration – MDA) bằng Azithromycin đường uống để giảm tải lượng vi khuẩn Chlamydia trachomatis trong môi trường sống.

Vệ sinh khuôn mặt sạch sẽ (Facial cleanliness)

Khuyến khích và giáo dục cộng đồng, đặc biệt là trẻ em, duy trì thói quen rửa mặt thường xuyên bằng nước sạch để loại bỏ dịch tiết mắt mũi, ngăn chặn ruồi đậu và giảm nguy cơ lây nhiễm.

Cải thiện môi trường sống (Environmental improvement)

Tăng cường tiếp cận nguồn nước sạch, xây dựng nhà vệ sinh đạt chuẩn, quản lý rác thải hiệu quả và diệt ruồi nhặng để triệt tiêu các tác nhân trung gian truyền bệnh.

Chẩn đoán đau mắt hột

Khám lâm sàng bằng đèn khe

Bác sĩ nhãn khoa sử dụng kính phóng đại hoặc đèn khe (slit lamp) để lộn mi trên và kiểm tra kết mạc. Việc chẩn đoán dựa trên việc quan sát các dấu hiệu đặc trưng như hột kết mạc, thâm nhiễm viêm, dải sẹo hoặc lông quặm theo tiêu chuẩn phân loại của WHO.

Xét nghiệm sinh học phân tử (PCR/NAAT)

Phương pháp xét nghiệm khuếch đại axit nucleic (NAAT) hoặc PCR từ bệnh phẩm quết kết mạc có độ nhạy và độ đặc hiệu rất cao, giúp phát hiện chính xác ADN của vi khuẩn Chlamydia trachomatis trong các nghiên cứu giám sát dịch tễ.

Xét nghiệm miễn dịch huỳnh quang trực tiếp (DFA)

Sử dụng kháng thể đơn dòng gắn huỳnh quang để phát hiện trực tiếp thể thể bào (elementary bodies) của vi khuẩn dưới kính hiển vi huỳnh quang từ mẫu quết tế bào kết mạc.

Điều trị đau mắt hột

Phương pháp y khoa

• Sử dụng kháng sinh đường uống (Azithromycin): Đây là lựa chọn ưu tiên hàng đầu. Một liều duy nhất Azithromycin (20 mg/kg cho trẻ em hoặc 1g cho người lớn) mang lại hiệu quả cao trong việc tiêu diệt vi khuẩn.
• Sử dụng thuốc mỡ tra mắt (Tetracycline): Thuốc mỡ Tetracycline 1% được sử dụng tra mắt 2 lần/ngày trong vòng 6 tuần, áp dụng cho các trường hợp không thể dùng Azithromycin hoặc trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi.
• Phẫu thuật mi mắt: Phẫu thuật xoay mi (tarsal rotation surgery) được thực hiện để điều chỉnh bờ mi bị quặm, nâng lông mi ra xa giác mạc, giúp giảm đau và ngăn ngừa mù lòa.

Lối sống hỗ trợ

• Rửa mặt bằng nước sạch thường xuyên: Giữ cho khuôn mặt và vùng mắt luôn sạch sẽ, không tích tụ ghèn mắt.
• Không dùng chung đồ dùng cá nhân: Sử dụng riêng khăn mặt, chậu rửa và vỏ gối để tránh lây nhiễm cho người khác.
• Kiểm soát và tiêu diệt ruồi: Giữ vệ sinh nhà cửa, che đậy thực phẩm và sử dụng các biện pháp diệt ruồi trong không gian sống.

Lưu ý khi điều trị

• Tuân thủ điều trị đồng loạt cho cả gia đình và cộng đồng: Cần điều trị cho tất cả các thành viên trong gia đình cùng lúc để tránh tình trạng tái nhiễm vòng tròn.
• Tái khám định kỳ theo chỉ định của bác sĩ: Theo dõi tiến triển của kết mạc và phát hiện sớm các biến chứng lông quặm để có hướng xử lý kịp thời.
• Không tự ý dùng thuốc nhỏ mắt chứa corticosteroid: Việc tự ý dùng thuốc nhỏ mắt có chứa corticoid khi chưa có chỉ định có thể làm tổn thương giác mạc nghiêm trọng hơn và gia tăng nguy cơ nhiễm trùng.

So sánh với bệnh lý tương tự

Bệnh lý tương tự

• Viêm kết mạc dị ứng: Phản ứng viêm của kết mạc do tiếp xúc với các dị nguyên như phấn hoa, bụi bẩn, lông thú cưng.
• Viêm kết mạc do vi khuẩn thông thường: Tình trạng nhiễm trùng kết mạc cấp tính do các vi khuẩn như Streptococcus pneumoniae, Staphylococcus aureus hoặc Haemophilus influenzae.
• Viêm kết mạc do Chlamydia ở người lớn (Adult inclusion conjunctivitis): Nhiễm trùng mắt cấp hoặc bán cấp do chủng Chlamydia trachomatis (serovar D-K), thường lây truyền qua đường sinh dục.

Phân biệt giữa các bệnh lý

Mọi người cũng hỏi

Đau mắt hột có lây không và lây qua đường nào?

Căn bệnh này có khả năng lây lan rất cao trong cộng đồng. Vi khuẩn gây bệnh lây truyền qua 3 con đường chính: tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ mắt hoặc mũi của người nhiễm bệnh; tiếp xúc gián tiếp qua các vật dụng cá nhân bị nhiễm bẩn như khăn mặt, vỏ gối, quần áo; và qua vật trung gian truyền bệnh là ruồi nhặng (đặc biệt là loài ruồi Musca sorbens). Việc sống trong môi trường đông đúc và thiếu nước sạch sinh hoạt sẽ làm gia tăng tốc độ lây lan của bệnh.

Đau mắt hột có gây mù lòa vĩnh viễn không?

Có, căn bệnh này có thể gây ra mù lòa vĩnh viễn không thể hồi phục nếu không được phát hiện và điều trị ở giai đoạn sớm. Khi bệnh tiến triển đến giai đoạn sẹo hóa kết mạc, mi mắt sẽ bị quặm vào trong khiến lông mi cọ xát liên tục làm trầy xước giác mạc. Tình trạng này kéo dài sẽ gây ra các vết loét và biến thành sẹo đục giác mạc. Khi giác mạc bị đục hoàn toàn, ánh sáng không thể đi vào mắt, dẫn đến mất thị lực vĩnh viễn.

Làm thế nào để phân biệt đau mắt hột với đau mắt đỏ thông thường?

Đau mắt đỏ thông thường (viêm kết mạc cấp) thường xuất hiện đột ngột với các triệu chứng như đỏ mắt rầm rộ, tiết nhiều mủ nhầy và thường khỏi sau 1–2 tuần. Trong khi đó, bệnh lý này tiến triển âm thầm, mạn tính qua nhiều năm. Điểm đặc trưng nhất của căn bệnh này là sự xuất hiện của các hột lympho tập trung chủ yếu ở kết mạc mi trên, về sau hình thành các dải sẹo xơ màu trắng, gây ra biến chứng lông quặm đâm vào mắt – những dấu hiệu hoàn toàn không có ở đau mắt đỏ thông thường.

Chiến lược SAFE của WHO trong phòng chống đau mắt hột là gì?

Chiến lược SAFE là một gói giải pháp toàn diện do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo nhằm loại bỏ căn bệnh này trên toàn cầu. SAFE là chữ viết tắt của 4 từ: Surgery (Phẫu thuật điều chỉnh lông quặm để bảo vệ giác mạc), Antibiotics (Dùng kháng sinh Azithromycin điều trị diện rộng trong cộng đồng), Facial cleanliness (Giữ gìn vệ sinh khuôn mặt sạch sẽ để ngăn lây nhiễm) và Environmental improvement (Cải thiện môi trường sống, tăng cường nước sạch và diệt ruồi).

Trẻ em bị đau mắt hột cần được điều trị và chăm sóc như thế nào?

Khi trẻ em mắc bệnh, việc điều trị cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa mắt bằng cách sử dụng kháng sinh đường uống (như Azithromycin) hoặc thuốc mỡ tra mắt Tetracycline 1%. Về chăm sóc, cha mẹ cần rửa mặt cho trẻ hàng ngày bằng nước sạch và khăn sạch, không cho trẻ dùng chung khăn mặt hoặc chậu rửa với người khác, và đảm bảo môi trường xung quanh không có ruồi nhặng. Ngoài ra, tất cả các thành viên sống chung trong gia đình trẻ cũng cần được kiểm tra và điều trị đồng thời để tránh lây nhiễm lại.

Tài liệu tham khảo về đau mắt hột

• World Health Organization – Trachoma Fact Sheet
• Centers for Disease Control and Prevention – Trachoma Overview
• American Academy of Ophthalmology – What Is Trachoma?
• Mayo Clinic – Trachoma Symptoms and Causes
• International Agency for the Prevention of Blindness – Trachoma Disease Information